Naakétłʼáhí

Díí éí Naakétłʼáhí / Kétłʼáhí dinéʼiʼ átʼé:
Salt River Pima-Maricopa Indian Community
Gila River Indian Community
Ak-Chin Indian Community
(Bílaʼashdlaʼiʼ Maricopa woolyéʼígíí éí dóó Naakétłʼáhí dinéʼiʼ daʼnilį́į́hdaʼ, díí éí tʼáásadiʼ dinéʼiʼ daʼnilį́į́hgo Naakétłʼáhí bikéyahgiʼ nidaʼhasná. Maricopa dinéʼiʼ éí Bitsįʼ yishtłizhii Yuman tribe woolyéʼígíí bitsʼąądę́ę́ yikááʼígíí átʼé)

Naakétłʼáhí dinéʼiʼ éí Bitsįʼ yishtłizhii átʼé, Hoozdo Hahoodzodiʼ kéídaʼhatʼį́ʼ. Naakétłʼáhí dinéʼiʼ bizaadji éí Akimel Oʼodham woolyéʼgo yééʼadaʼdoojíʼ, tó bąąh dinéʼiʼ jinííhgo oolyé. Adóó łaʼ Naakétłʼáhí dinéʼiʼ éí Naakaii bikéyahdiʼ łaʼ daʼbighan (Sonora Hahoodzodi). Naakétłʼáhí dinéʼiʼ éí Kégiizhí dinéʼiʼ daʼbikʼé, adóó Hia C-ed Oʼodham ałdóʼ daʼbikʼé. Nidaʼałkááʼiʼ adaʼnį́į́hgo éí Sobaipuri dinéʼiʼ ałdóʼ daʼbikʼé; éí łaʼ San Xaviergiʼ kéídaʼhatʼį́ʼ. Azhí Pima éí Naakáí Łibáʼí bitsįʼ yishtłizhii yiitah hééznaʼ yę́ędą́ą́ʼ akwii tʼéígo azhí adaʼyiilá; Saad Pima éí pi ʼañi mac / pi mac bitsʼą́ą́dę́ę́ saadigiʼ átʼé. Díí saad éí dooshił beeʼoozinda jinį́į́hgo oolyé.

Nitʼąąʼ nahané

Kétłʼáhí saani "Maricopa" Hosh aditsahiitsoh bineestʼaaʼ nidaʼyiilágo eelkid, 1905 yihah yę́ędą́ą́ʼ eelkid.

Kétłʼáhí tsʼa adáʼyiiláígíí eelkid; Pima baskets, 1907 yihah yę́ędą́ą́ʼ eelkid, naaná Edward S. Curtis éí ayiiłkid.

Naakétłʼáhí dinéʼiʼ éí Tó Gila woolyéʼígíí bibąąhgo kéhatʼį́į́hgo Naakáí Łibáʼí bitáá héézná. Díí éí tseebíígo kin naazniil nitʼę́ę́h, dį́į́go kin bizhíʼígíí éí Kina, Equituni, Uturituc dóó Sacaton woolyéʼgo naakáí azhí adaʼyiilá. Naakétłʼáhí dinéʼiʼ adaʼnį́į́hgo éí Hohokam (Anaasází-Hohokam) bitsą́ą́dę́ę́ yiikáá daʼnį́į́hlá. Saad Hohokam éí Oʼodham bizaad átʼé, tʼáá nihééʼałtsé ąąndaʼ haskáí jinį́į́hgo oolyé (daʼbizází).

Naakétłʼáhí dinéʼiʼ éí Tooh Gila, Tooh Áshįįh, Tooh Yaqui, dóó Tooh Sonora nilį́į́hniʼígíí yiigáágo daʼbighan, bikin akǫ́ʼnaazniilgo kédaʼhatʼį́į́h nitʼę́ę́h. Adóó akǫ́h kʼéídaʼdidlééhgo nidaʼbeehah nitʼę́ę́h.

Naakétłʼáhí dinéʼiʼ éí bidaʼdaʼakʼé binidaʼnishgo beeʼandaʼatʼááh nitʼę́ę́h, adóó adooléʼeʼ hadalzhéégo beeʼAtsįʼdaʼ hólǫ́ʼ nitʼę́ę́h, adóó adooléʼeʼ ałhééʼdinágo adooléʼeʼ ałgáándaʼyiilnį́į́h nitʼę́ę́h. Naakétłʼáhí bidaʼdaʼakʼégo éí Tó yaʼnidaʼaazgééd adóó akǫ́h tó beeʼNidaʼąnyéézhgo kʼédaʼdidlééh. Łaʼ tó baʼnidaʼaazgéédígíí diishjį́ʼgo tʼáádiʼ chooʼį́į́hgo átʼé. Naakétłʼáhí dinéʼiʼ éí tsʼá adéíłį́ʼ adóó daʼatłʼóóh nitʼę́ę́h. Bilagaaná tʼáá dooʼ Bitsįʼ yishtłizhii yiitʼáá yiʼnééh yę́ędą́ą́ʼ éí Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ dóó Dziłghą́ʼiʼ dinéʼiʼ, Naakétłʼáhí yiił ałchʼį́ʼ anaa naʼhódlééh nitʼę́ę́h. Adóó łáhdiʼ éí chooʼnaadaʼhólį́į́łééh nitʼę́ę́h. Adóó Bilagáana Tsin naabąąs yéédéínééhígíí yikáá ʼandaʼjáá nitʼę́ę́h, (Akééháshį́į́h Hahoodzogo déínę́ę́hígíí yikáá andalwoʼ nitʼę́ę́h, adóó adooléʼeʼ ałdóʼ ałgáán daʼyiilnį́į́h nitʼę́ę́h).

1694 yihah dookwiishdę́ę́, hanéʼígíí

1694 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Ééʼ néíshoodí Hastiin Eusebio Francisco Kino Naakétłʼáhí dinéʼiʼ yiitáá naayá, adóó éí kwiishdą́ą́ naahódéíshjíízhígíí, łáhidiʼ Naakáí Naakétłʼáhí yiitáá nidaʼdikáá. Íidą́ą́ naaldlooshi nidaʼniilkáádígíí dóó Łį́į́ʼ Naakétłʼáhí bitáá hazlį́į́h, adóó tłʼoh naadą́ą́ʼ déízhjáá. 1751 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Kégiizhí bikéyah biyiidiʼ, Bitsįʼ yishtłizhii Hastiin Luis Oacpicagigua woolyéʼgo Naakáí yiichʼį́ʼ déízbáá adóó akwiishį́į́h nidéízidjįʼ Naakáí yikʼéʼ daʼdéísdlį́į́h (Pima Rebellion of 1751) woolyégo beeʼwoozhí, díí rebellion beeʼwoozhíʼígíí éí łaʼ Naakétłʼáhí atááh nidaazbáádaʼ. Akwiishį́į́h nidéízidjįʼ baʼnaʼasdéʼ, adóó éí Bitsįʼ yishtłizhii bikʼéʼhodéísdlį́į́hígíí nidaʼdiniichą́ą́ʼígíí éí Tooh Gila nilį́į́hgoʼdéí adaʼhánéízhchą́ą́. Adóó aadi Naakétłʼáhí tó bibąąhgo daʼbighanígíí yitáá héézná. Tʼáá doo Naakáí biʼdaskaidaʼ. 1846–1848 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Bilagaaná-American dóó Naakáí kéyah biniiná ałkʼiizhjéé, adóó Naakáí baʼhóneezná. Adóó Naaltsoos Treaty of Guadalupe-Hidalgo woolyégo bikáágiʼ ałgáádeitʼááh, adóó éí bikʼiʼjįʼ éí Bilagaaná nidaʼhahnééhgo yaʼnidiikai.

1853 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Bilagaaná kéyah nidaʼyiisnį́į́h-Gadsden Purchase (Naakaii bizaadji éí Venta de La Mesilla, éí doodaiiʼ éí Sale of La Mesilla) woolyéʼgo beeʼwoozhí. Éí kéyah naháznį́į́h doo, Bilagaaná tʼáá yéígo nidaʼhanę́ę́hgo yaʼnidiikáí, adóó iidą́ą́ Naakétłáhí kédaʼdidlééhígíí bilagaaná bichʼį́ baʼnidaʼiinį́į́h. Adóó tʼáá yéígo daʼatʼį́ʼgo biłhooʼáʼ. Díí éí bilagaaná Akééháshį́į́h Hahoodzogo déínę́ę́hígíí nidaʼiiłnį́į́h. Naaná łaʼ éí bilagaaná Tooh Gila yibąąhgo nidaʼhánę́ę́hgo yaʼnidiikai, adóó éí biniiná saad nidaʼhádlééhgo baʼháʼhoolzhiizh. Adóó Atsaʼ Biyaazh 1859 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Wááshindoondi bee hazʼáanii ádeiłʼíní (beeʼhazʼáanii-Congressional Act c. 66, § 3, 11 Stat. 401.) Naakétłʼáhí kéyah yaʼhadéízoh (372,000 acres hadzo); kéyahígíí éí Gila River Indian Community woolyéʼgo beeʼwoozhíʼ.

Adóó éí kéyah haʼdzo dooʼbikʼíʼjįʼ, bilagaaná łáhjį́ʼ yeeʼadidaʼhosnį́į́h, adóó Tó yaʼnidaʼaazgééd díí éí kéʼdaʼdiidlééhgo. Adóó Naakétłʼáhí bidaʼdaʼakʼéhgo nidaʼholtséé, tó baʼadeingo. Bilagaaná tó yaʼdaʼnichį́ʼgo łáhjigo tó adaazlį́į́hgo adaʼyiilá. Adóó tʼáá éí biniiná Naakétłʼáhí dichin yiiniidéíʼ, adóó éí naʼajáádę́ę́ chʼiyaan beeʼakááʼandaʼalwoʼgo daʼiiná silį́į́h. Naanáłá éí Naakʼétłʼáhí dóó Maricopa dinéʼiʼ Tooh Áshįįh dóó Tooh Gila ałhiihdiilį́į́hjiʼ nidaʼhanééhgo yaʼnidiikai, aadi tó hólǫ́go biniinaʼ (naasdiʼ éí díí kéyah Salt River Pima-Maricopa Indian Community woolyéʼgo aalyaʼ).

Yaʼiishjaashchili 1879 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Naakétłʼáhí dóó Maricopa dinéʼiʼ kéyah baʼhadzoʼ, díí éí Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Rutherford Birchard Hayes beeʼhazʼáanii Executive Order woolyéʼgo 87.2 dikʼą́ʼ tsin sitʼą́ʼ (225.8 km²) aniiłtsohgo kéyah haʼdzoʼ. Díí kéyah éí Naakétłʼáhí dóó Maricopa dinéʼiʼ baʼaalyaʼ; Kéyahígíí éí Salt River Pima-Maricopa Indian Community woolyégo aalyaʼ. Biniinaʼígíí éí kéyah Gila River Indian Community bikáágiʼ tó adein hozlį́į́hgo Naakétłʼáhí dóó Salt River Pima-Maricopa Indian Communityjiʼ nidaʼhazná, aadjiʼ éí tʼáá tó hólǫ́ʼgo adóó kʼéhdaʼdiilyééhgo nidiʼ tó baʼhólǫ́.

1898 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Gila River Indian Communityji dooháʼdzǫǫh kʼéhdaʼdiilyééhgo naʼhashzhiizh, adóó tʼáá dooléʼeʼ beeʼakʼiʼnaʼdikaigo iinaʼ aalį́į́hgo naʼhashzhiizh. Adóó 1914 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Wááshindoondę́ę́ beeʼhazʼáanii Dawes General Allotment Act woolyéʼgo yéédaʼdéíshnish (Díí beeʼhazʼáanii éí bitsį́ʼ yishtłizhii bikéyah tribal-held landsígíí individual ownership nilį́į́hgo adaalyaʼ). Naakétłʼáhí bikéyah bikáágiʼ éí bílaʼashdlaʼiʼ tʼááłaʼiʼ nizį́į́hniʼgo 10 acres (40,000 m²) kéyah baʼdaʼhadéístʼą́ą́ʼ. Adóó 1917 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí beeʼhazʼáanii Dawes General Allotment Act bináʼjį́ʼ kéyah ninaadasdzoʼ, díí éí tʼááłaʼiʼ bílaʼashdlaʼiʼ ninzį́į́hniʼgiʼ 10 acres (40,000 m²) kéyah baʼdaʼdasdzoʼ, díí kéyahígíí éí bikáágiʼ kʼéhdaʼdiilyééh biniiyéʼ adóó 10 acres éí bikáá naniilkáádiʼ biniiyéʼ. Díí kwii tʼéígo Naakétłʼáhí bikéyah nitsá silį́į́h, Gila Riverjiʼígíí.

Daʼdeestłʼin

1924 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Wááshindoondę́ę́ bee hazʼáanii ch. 288, 43 Stat. 475, San Carlos Project Act woolyégo bee daʼdéíznish, díí éí Tó baʼangéédgo aalyáʼ Coolidge damdę́ę́ (Daʼdeestłʼin Coolidge). Díí Dziłghą́ʼiʼ San Carlos bikéyah bikáádiʼ daʼdeestłʼin aalyá. Díí tó aadę́ę́ nilį́į́hígíí éí Naakétłʼáhí bikéyah bikáágiʼ beeʼnidaʼąnyéézh doolééł haʼnį́į́hgo adaalyáʼ nitʼę́ę́h, adóó akwiidzádaʼ. Biniináʼígíí éí bilagaaná tó yaʼdaʼnichʼį́į́hgo adóó naaltsoos bikáágiʼ ałgáádeitʼááhígíí bilagaaná yiiyiiztʼiʼ (BIA dóó Naakétłʼáhí ałgáádeitʼááhgo daʼdeestłʼin Coolidge aalyáʼ, nitʼę́ę́h). Naaltsoos bikáágiʼ 50,000 acres (200 km²) bigááhgo tó bee nidaʼąnyéézh doolééł haniʼnitʼę́ę́h, adóó 50,000 acres (200 km²) bigááhgo bilagaaná ałdóʼ yee nidaʼąnyéézh doolééł, haʼnį́į́hgo ałgáádeitʼááh nitʼę́ę́h.

Naaná Daʼdeestłʼin Theodore Roosevelt woolyéʼígíí ałdó bee naʼąnyéézh biniiyéʼ adaalyáʼ nitʼę́ę́h, díí ałdóʼ bilagaaná tó yaʼdaʼnichį́ʼgo, biniiná dooła bitsįʼ yishtłizhiiłá chxooʼyoołʼį́į́hdaʼ nitʼę́ę́h.

1974 biyihah yę́ędą́ą́ʼ dookwiishdę́ę́ Naakétłʼáhí Naaltsoos hadiilyáʼgo nidaʼastsooz, Naaltsoosígíí éí Gila River Adjudication woolyégo nideistsoos. Díí éí Aahwiinítʼį́ bá hooghandiʼ naaltsoos yaʼaltsooz adóó aadi baʼhwį́į́ntį́ʼgo akwii shį́į́h nahai. 2008 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Naakétłʼáhí daʼhóneisná: largest Indian water-rights settlement, haʼnį́į́hgo naaltsoos bee nidaʼneisdéí.

Dishjį́go Naakétłʼáhí bikéyah bikáágo

Dishjį́ʼgo éí Naakétłʼáhí bikéyah bikáágo naanish déíjééhgo átʼé. Díí éí Naʼazhǫǫshjíʼ naanish déíjééh, adóó kʼéhdaʼdiilyééhjíʼ naanish déíjééh, adóó bílaʼashdlaʼiʼ chʼá niidaʼkaiígíí yiichʼį́ʼ baʼnidaʼiinį́į́h. Díí éí akwii tʼéígo yéé akʼiʼ nidaʼdiikai. Naaná tʼáá táágo Naakétłʼáhí bikéyah bikáágo akwii tʼéígo naanish déíjééh.

Adóó tʼáá táágo biWááshindoon daʼhólǫ́ʼ. Alą́ąjįʼ dah sidáhíʼígíí beeʼdahólǫ́ʼ adóó biBéésh bąąh dah siʼání ałdóʼ dahólǫ́ʼ.

Naakétłʼáhí bizaad

Naakétłʼáhí bizaad éí Oʼodham woolyéʼ, Nidaʼałkááʼiʼ adaʼnį́į́hgo éí Naakétłʼáhí bizaad Uto-Aztecanjíʼ atáh yiisdzoh. Kégiizhí bizaad ałdóʼ tʼáá aadijiʼ atah yiisdzoʼ, adóó bidialectígíí tʼéíyaʼ bee ałąąh átʼé. 2000 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Naakétłʼáhí bizaad naaskáá ~9,750 anééhlą́ą́h bizaadjiʼ yaʼdaałtiʼígíí (Hoozdo Hahoodzo biyiijiʼ adóó Sonora Hahoodzojiʼ ałdó łaʼ daʼbighan). Adóó 10 góneʼ yiisdzo saad beeʼyatíʼígíí, Wááshindoon Bikéyah Ałhidadiidzooígíí bikáági. Adóó Hoozdo Hahoodzo biyiiʼ góneʼ éí 3 góneʼ yiisdzo, saad beeʼyatíʼígíí (Naabeehó bizaad ałtsé yiisdzoʼ adóó akwiinéʼ éí Dziłghą́ʼiʼ bizaad. Díí éí Bitsįʼ yishtłizhii bizaad naalkááhgo akwii tʼéígo adaʼyiilá).

Díí exampleígíí éí Oʼodham (Naakétłʼáhí) bizaad átʼé:

Oʼodham (Naakétłʼáhí) bizaad	Diné bizaad	Oʼodham (Naakétłʼáhí) bizaad	Diné bizaad	Oʼodham (Naakétłʼáhí) bizaad	Diné bizaad	Oʼodham (Naakétłʼáhí) bizaad	Diné bizaad
hemako	tʼááłáʼiʼ	ceoj	hastiin	cuk	łizhin	gogs	łééchąąʼí
go:k	naaki	oks	asdzání	toha	łigaii	kawiyu	łį́į́ʼ
waik	tááʼ	taṣ	jóhonaaʼéí	wegĭ	łichíʼí	si:kĭ	bįįh
giʼik	dį́į́	maṣad	ooljééʼ	oam	łitsooí	pisin	ayání
hetasp	ashdlaʼ	ṣu:dagĭ	tó	ce:dagi	dinootłʼizh	judumĭ	shash
				anilhmagĭ	dootłʼizh	mawid	náshdóí
						to:bĭ	gah
						baʼag	atsá

Ałdóʼ yídíiłtah...

---

• Hastiin Ira Hayes

Béésh Łichíʼii biyiʼdóó ił Nahazʼą́ baa Haneʼ

---

• Naakétłʼáhí Salt Riverji daʼbighanígíí biweb site
• Naakétłʼáhí Gila Riverji daʼbighanígíí biweb site
• Naakétłʼáhí Ak-Chin Indian Communityji daʼbighanígíí biweb site
• Bílaʼashdlaʼiʼ chʼá niidaʼkaiígíí / Naʼazhǫǫsh bił hózʼąąʼjiʼ: www.wingilariver.com
• Bílaʼashdlaʼiʼ chʼá niidaʼkaiígíí / Naʼazhǫǫsh bił hózʼąąʼjiʼ: www.casinoarizona.com
• Bílaʼashdlaʼiʼ chʼá niidaʼkaiígíí / Naʼazhǫǫsh bił hózʼąąʼjiʼ: www.talkingstickresort.com
• Bílaʼashdlaʼiʼ chʼá niidaʼkaiígíí / Naʼazhǫǫsh bił hózʼąąʼjiʼ: www.harrahsakchin.com/casinos

Naaltsoos bitsʼą́ą́dóó ééhózinii

---

• Pritzker, Barry. A Native American Encyclopedia. Oxford: Oxford University Press, 1998. ISBN 0-19-513877-5.