Beehai
| dineʼé |
| Beehai Ndee |
 |
| Beehai bizaad dóó Bilagáana bizaad yee yádaałtiʼ |
| Beehai Bikéyah dóó Yootó Hahoodzo kéédahatį́ |
Beehai dinéʼiʼ éí Bitsįʼ yishtłizhii atʼéí adóó Yootó Hahoodzoji kédaʼhatʼįʼ, adóó bizaad éí Southern Athabaskan woolyéʼígíí yeeʼyaʼdaałtiʼ. Saad jicarilla éí Naakai bizaad atʼéʼ, díí saad éí "Tsʼaaʼ yazhíʼ" jinį́į́hgoʼ oolyéʼ. Tʼaa biʼadaʼdoojíʼgoʼ éí Ndee; éí doodaiiʼ éí, Dineʼé daʼnį́ʼ[1]. Naaná Naashgalí dinéʼiʼ dóó Tsétah chíshí éí Beehai "Kinya-Inde" deiłnigoʼ daʼyoozhí.
Beehai dinéʼiʼ bikéyah éí 2,365.046 dikʼą́ʼ tsin sitʼą́ʼ aniiłtsoh (3,532.864 km²), adóó 2,755 aneehląąh Beehai dinéʼiʼ daʼbighan (díí éí 2000 biyihah yę́ędą́ą́ʼ bílaʼashdlaʼiʼ daltá yę́ędą́ą́ʼ) [2]. Beehai bikéyah éí 36°33′16″N 107°4′26″W-di biłhazʼą́ą́. Beehai dinéʼiʼ biWááshindoon éí Beehaidi bikin siniil. Tʼáádiʼ ayiisí Beehai daʼbighan.
Beehai bikéyah bikáágoʼ éí Naʼazhǫǫshłá daʼyiiłyeediʼ, Naʼazhǫǫsh éí Apache Nugget Casino woolyéʼ.
[łahgo áshłééh] Nitʼąąʼ nahané
Beehai dinéʼiʼ bikéyah éí Dibé Nitsaa Hahoodzo, Yootó Hahoodzoji, Kénsis Hahoodzoji, Halgai Hóteel Hahoodzoji, Akałii Bikéyahji adóó Nabeeskah Hahoodzodi nidaʼdi nééh nitʼę́ę́h. Adóó díí éí tʼáá doo Naakaii dóó bilagaaná nidaʼhanééh yę́ędą́ą́ʼ. Beehai dinéʼiʼ kʼédaʼdlééhgoʼ daʼbighan nitʼééh. Adóó nidaʼdilzháʼgoʼ éí jádí, bįįh adóó ayání yiikáá nidaʼdilzhá nitʼę́ę́h.
1750 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Beehai dinéʼiʼ Naałání daʼbiłjiizhgoʼ halgai hóteeldę́ę́ chʼiʼdaʼhazná, adóó éí dził yiidahiiná Yootó Hahoodzojiʼ (Kiisʼáanii bikéyah bitsį́į́hgoʼ dził naazniilígíí yiidaʼhiiná). Naałání kéyah yééʼadiʼdaʼhoosnį́į́hgoʼ biniiná, Beehai dinéʼiʼ chʼiʼ biʼiiljiizh (kéyah bikʼiʼ daʼijiʼ néézhchʼą́ą́ʼ). Tʼáá kweeʼéʼ naʼhalzhiishgoʼ Naałání dinéʼiʼ tʼáá yéígoʼ adéídaʼhóldzííłgoʼ bikéyahdę́ę́ ʼą́ą́h déískai, íidą́ą́ Naałání diné bikéyah Comancheria woolyégoʼ woojíʼ. Naaná Nóódaʼí ałdó łáhdę́ę́goʼ daʼałjiizhgoʼ kéyah haʼtsą́ą́h nidei diʼą́ą́h; tʼáá doo biʼ dazlį́į́h. Íidą́ą́ tʼáá akweeʼéʼ naʼhalzhiishgoʼ Beehai dinéʼiʼ bikʼíʼjįʼ yéígoʼ anaaʼ hóslį́į́h, adóó akwiigoʼ shį́į́h Beehai dinéʼiʼ nidaztsééd; díí éí Naałání adaʼtʼį́ʼ. Adóó éí Beehai dinéʼiʼ dóó Kiisʼáanii chidaʼhólį́į́hgoʼ kédaʼhatʼį́ʼ. Naaná dį́į́goʼ tooh daʼnilį́į́hiʼniʼígíí éí beeʼhodzoʼgoʼ daʼyóóʼį́į́ʼ. Díí éí Tooh Áákinsoo, Tooh Deetéél Bikéyah, Tooh Baʼáadii, adóó Tooh Pecos woolyéʼígíí [3]
 |
| Bitsįį yishtłizhii Shádiʼááh dóó Eʼeʼaahjí W.B.A.di kéédahatʼínígíí bikéyah tʼáá dah siʼąą ńtʼę́ę́ʼ beʼelyaaígíí |
Beehai dinéʼiʼ chʼiʼdaʼbiʼdishjiish doo bikʼiʼjįʼ éí naakigoʼ ałtsá daʼhazná: Łaʼ Beehai dinéʼiʼ dził yiidaʼhiináʼígíí éí Ollero woolyégoʼ beeʼbidoozhí (Naakaii bizaadji éí "ashtłish asaa" adéíłį́į́hniʼígíí jinį́į́hgoʼ oolyéʼ). Beehai bizaadji éí Sai Tʼinde woolyégoʼ daʼbizhí, díí éí "séi dinéʼiʼ"; éí doodaiiʼ éí, "dził dinéʼiʼ" jinį́į́hgoʼ oolyé. Adóó łaʼ Naakaii tʼáá díí dziłjiʼ Beehai dinéʼiʼ daʼbighanígíí éí Hoyeros deiłnį́į́hgoʼ daʼyoozhí. Saad Hoyeros éí "dził biyiidi teeh dinéʼ" jinį́į́hgoʼ oolyéʼ. Beehai dinéʼiʼ dziłdiʼ daʼbighanígíí éí kʼéʼdaʼdidlééhgoʼ daʼbighan adóó ashtłish asaa adéíłį́į́hgoʼ daʼbighan, naaná bikin naazniilígíí éí Kiisʼáanii bikin naʼhalingoʼ naazniilgo adéíłį́ʼ nitʼę́ę́h. Hastą́ą́goʼ akwii tʼéígoʼ siniil nitʼę́ę́h. Naaná łaʼ Beehai dinéʼiʼ éí tʼáá níbaal yiidaʼbighan adóó halgaigoʼ táádaʼdi nééh. Díí Beehai dinéʼiʼ éí Kozhan daalyé Beehai bizaadji. Naaná Naakaii bizaadji éí Llanero woolyégoʼ daʼyoozhí. Díí éí tʼaadiʼ ayání haʼdaalzhééhgoʼ táádaʼdi nééh. Tséébiigoʼ akwii tʼéígoʼ táádaʼdi nééh nitʼę́ę́h.
[łahgo áshłééh] Beehai dinéʼiʼ kʼéhgoʼ
Beehai dinéʼiʼ éí Kiisʼáanii kʼéhgoʼ (asdą́ą́) yéídaʼałį́ʼ. Tsʼaaʼ alį́į́hgiʼ éí ayoo beeʼ beeʼdaʼhódolzin. Naaná yoo tsózí yee nidaʼachʼą́ą́hígíí ałdó beeʼ beeʼdaʼhódolzin. Naaná agaanstsiin bikʼi naʼatinígíílé ałdó adéíłį́ adóó tʼáádiʼ yee nidaʼnéigoʼ yéí beeʼ daʼhódoolzin, díí dilní éí bilagaaná bizaadjiʼ "Apache fiddle" woolyé (Dilní Dziłghą́ʼiʼ adéíłį́į́hniʼígíí: Dziłghą́ʼiʼ bizaadjiʼ éí "tsii edoʼaʼtl" (tsin adooʼááł woolyéʼgoʼ daʼyoozhí) [4]
[łahgo áshłééh] Beehai bizaad
Beehai bizaad éí Athabaskan Languagesji atah yiisdzo, adóó biyaagiʼ ałtsá naanásdzo. Díí éí Apachean Languages woolyéʼgo ałtsá naanásdzo. Táágoʼ dasdzo, díí Western Apache, Eastern Apache, adóó Naabeehó bizaad (éí doodaiiʼ éí Southern Athabaskan ałdóʼ woolyé). Beehai bizaad éí Eastern Apache bizaadji atah yiisdzo (táágoʼ Eastern Apachejiʼ dasdzo; díí éí Beehai, Tsétah chíshí, adóó Halgai hóteelji chíshí[5]). Dziłghą́ʼiʼ, Naashgalí, adóó Chíshí bizaad éí Western Apachejiʼ bizaadji yiisdzo[6]. Díí saad yee yaʼdaałtíʼígíí éí asdą́ą́ ałyeełtʼéíʼgo daʼdiitsʼáʼ adóó łágoʼ éí saad dooʼałhééłtʼéígo daʼdiitsʼáʼdaʼ.
| Beehai/Dziłghą́ʼiʼ bizaadjí | Diné bizaadjí | Beehai/Dziłghą́ʼiʼ bizaadjí | Diné bizaadjí | Beehai/Dziłghą́ʼiʼ bizaadjí | Diné bizaadjí |
|---|---|---|---|---|---|
| góshé | łééchąąʼí | łįįʼ | łį́į́ʼ | chaa | Chaaʼ |
| bįįh | bįįh | tsétʼsoyé | shash | ndołkah | náshdóí |
| gah | gah | itsá | atsá | diłhił | łizhin |
| łigai | łigaii | łichíí | łichíʼí | dotłʼizhihíí | dinootłʼizh |
| dotłʼizhihíí | dootłʼizh | dełichíʼé | dinilchíí’ | dałaa | tʼááłáʼiʼ |
| naki | naaki | táági | táá | dįįʼi | dį́į́ |
| ashdlaʼi | ashdlaʼ | gostán | hastʼąą | gotsʼidi | tsostsʼid |
| tsebíí | tseebíí | ngóstʼáí | náhástʼéí | goneznán | neeznáá |
Ałdóʼ yídíiłtah...
Béésh Łichíʼii biyiʼdóó ił Nahazʼą́ baa Haneʼ- Díí éí Beehai dinéʼiʼ biweb site: http://jicarillaonline.com/
- Beehai bizaad yidééstsʼįį́ł jinizingo éí KCIE 90.5 FM radiodę́ę́ łá báyaʼiiʼáh (online listen KCIE (FM)).
Naaltsoos bitsʼą́ą́dóó ééhózinii- ^ Pritzker, 12. Woozhchʼiid 21, 2011.
- ^ Jicarilla Reservation, New Mexico. United States Census Bureau. Woozhchʼiid 21, 2011.
- ^ Spanish Relations with the Apache Nations east of the Rio Grande, Jeffrey D. Carlisle, B.S., M.A., University of North Texas, May 2001, page 5. Woozhchʼiid 21, 2011.
- ^ Pritzker, 14. Woozhchʼiid 23, 2011.
- ^ http://www.native-languages.org/apache.htm#language. Woozhchʼiid 24, 2011.
- ^ http://www.native-languages.org/apache.htm#language. Woozhchʼiid 24, 2011.
