Beehai
| dineʼé |
| Beehai Ndee |
 |
| Beehai bizaad dóó Bilagáana bizaad yee yádaałtiʼ |
| Beehai Bikéyah dóó Yootó Hahoodzo kéédahatį́ |
Beehai dinéʼiʼ éí Bitsįʼ yishtłizhii atʼéí áádóó Yootó Hahoodzoji kédaʼhatʼįʼ, áádóó bizaad éí Southern Athabaskan woolyéʼígíí yeeʼyaʼdaałtiʼ. Saad jicarilla éí Naakai bizaad átʼé, díí saad éí "Tsʼaaʼ yazhíʼ" jinį́į́hgoʼ oolyéʼ. Tʼaa biʼadaʼdoojíʼgoʼ éí Ndee; éí doodaiiʼ éí, Dineʼé daʼnį́ʼ[1]. Naaná Naashgalí dinéʼiʼ dóó Tsétah chíshí éí Beehai "Kinya-Inde" deiłnigoʼ daʼyoozhí.
Beehai dinéʼiʼ bikéyah éí 2,365.046 dikʼą́ʼ tsin sitʼą́ʼ aniiłtsoh (3,532.864 km²), áádóó 2,755 aneehląąh Beehai dinéʼiʼ daʼbighan (díí éí 2000 biyihah yę́ędą́ą́ʼ bílaʼashdlaʼí daltá yę́ędą́ą́ʼ) [2]. Beehai bikéyah éí 36°33′16″N 107°4′26″W-di biłhazʼą́ą́. Beehai dinéʼiʼ biWááshindoon éí Beehaidi bikin siniil. Tʼáádiʼ ayiisí Beehai daʼbighan.
Beehai bikéyah bikáaʼgo éí Naʼazhǫǫshłá daʼyiiłyeediʼ, Naʼazhǫǫsh éí Apache Nugget Casino woolyé.
Nitʼąąʼ nahané [łahgo áshłééh]
Beehai dinéʼiʼ bikéyah éí Dibé Nitsaa Hahoodzo, Yootó Hahoodzoji, Kénsis Hahoodzoji, Halgai Hóteel Hahoodzoji, Akałii Bikéyahji áádóó Nabeeskah Hahoodzodi nidaʼdi nééh nitʼę́ę́h. Áádóó díí éí tʼáá doo Naakaii dóó bilagáana nidaʼhanééh yę́ędą́ą́ʼ. Beehai dinéʼiʼ kʼédaʼdlééhgoʼ daʼbighan nitʼééh. Áádóó nidaʼdilzháʼgoʼ éí jádí, bįįh áádóó ayání yiikáá nidaʼdilzhá nitʼę́ę́h.
1750 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Beehai dinéʼiʼ Naałání daʼbiłjiizhgoʼ halgai hóteeldę́ę́ chʼiʼdaʼhazná, áádóó éí dził yiidahiiná Yootó Hahoodzojiʼ (Kiisʼáanii bikéyah bitsį́į́hgoʼ dził naazniilígíí yiidaʼhiiná). Naałání kéyah yééʼadiʼdaʼhoosnį́į́hgoʼ biniiná, Beehai dinéʼiʼ chʼiʼ biʼiiljiizh (kéyah bikʼiʼ daʼijiʼ néézhchʼą́ą́ʼ). Tʼáá kweeʼéʼ naʼhalzhiishgoʼ Naałání dinéʼiʼ tʼáá yéigo adéídaʼhóldzííłgoʼ bikéyahdę́ę́ʼ ʼą́ą́h déískai, íidą́ą́ Naałání diné bikéyah Comancheria woolyégoʼ woojíʼ. Naaná Nóódaʼí ałdóʼ łáhdę́ę́ʼgo daʼałjiizhgoʼ kéyah haʼtsą́ą́h nidei diʼą́ą́h; tʼáá doo biʼ dazlį́į́h. Íidą́ą́ tʼáá akweeʼéʼ naʼhalzhiishgoʼ Beehai dinéʼiʼ bikʼíʼjįʼ yéigo anaaʼ hóslį́į́h, áádóó akwiigoʼ shį́į́h Beehai dinéʼiʼ nidaztsééd; díí éí Naałání adaʼtʼį́ʼ. Áádóó éí Beehai dinéʼiʼ dóó Kiisʼáanii chidaʼhólį́į́hgoʼ kédaʼhatʼį́ʼ. Naaná dį́į́goʼ tooh daʼnilį́į́hiʼniʼígíí éí beeʼhodzoʼgoʼ daʼyóóʼį́į́ʼ. Díí éí Tooh Áákinsoo, Tooh Deetéél Bikéyah, Tooh Baʼáadii, áádóó Tooh Pecos woolyéʼígíí [3]
 |
| Bitsįį yishtłizhii Shádiʼááh dóó Eʼeʼaahjí W.B.A.di kéédahatʼínígíí bikéyah tʼáá dah siʼąą ńtʼę́ę́ʼ beʼelyaaígíí |
Beehai dinéʼiʼ chʼiʼdaʼbiʼdishjiish doo bikʼiʼjįʼ éí naakigoʼ ałtsá daʼhazná: Łaʼ Beehai dinéʼiʼ dził yiidaʼhiináʼígíí éí Ollero woolyégoʼ beeʼbidoozhí (Naakaii bizaadjí éí "ashtłish asaa" adéíłį́į́hniʼígíí jinį́į́hgoʼ oolyéʼ). Beehai bizaadjí éí Sai Tʼinde woolyégoʼ daʼbizhí, díí éí "séi dinéʼiʼ"; éí doodaiiʼ éí, "dził dinéʼiʼ" jinį́į́hgoʼ oolyé. Áádóó łaʼ Naakaii tʼáá díí dziłjiʼ Beehai dinéʼiʼ daʼbighanígíí éí Hoyeros deiłnį́į́hgoʼ daʼyoozhí. Saad Hoyeros éí "dził biyiidi teeh dinéʼ" jinį́į́hgoʼ oolyéʼ. Beehai dinéʼiʼ dziłdiʼ daʼbighanígíí éí kʼéʼdaʼdidlééhgoʼ daʼbighan áádóó ashtłish asaa adéíłį́į́hgoʼ daʼbighan, naaná bikin naazniilígíí éí Kiisʼáanii bikin naʼhalingo naazniilgo adéíłį́ʼ nitʼę́ę́h. Hastą́ą́goʼ akwii tʼéígoʼ siniil nitʼę́ę́h. Naaná łaʼ Beehai dinéʼiʼ éí tʼáá níbaal yiidaʼbighan áádóó halgaigoʼ táádaʼdi nééh. Díí Beehai dinéʼiʼ éí Kozhan daalyé Beehai bizaadjí. Naaná Naakaii bizaadjí éí Llanero woolyégoʼ daʼyoozhí. Díí éí tʼaadiʼ ayání haʼdaalzhééhgoʼ táádaʼdi nééh. Tséébiigoʼ akwii tʼéígoʼ táádaʼdi nééh nitʼę́ę́h.
Beehai dinéʼiʼ kʼéhgoʼ [łahgo áshłééh]
Beehai dinéʼiʼ éí Kiisʼáanii kʼéhgoʼ (asdą́ą́) yéídaʼałį́ʼ. Tsʼaaʼ alį́į́hgiʼ éí ayoo beeʼ beeʼdaʼhódolzin. Naaná yoo tsózí yee nidaʼachʼą́ą́hígíí ałdóʼ beeʼ beeʼdaʼhódolzin. Naaná agaanstsiin bikʼi naʼatinígíílé ałdóʼ adéíłį́ áádóó tʼáádiʼ yee nidaʼnéigoʼ yéí beeʼ daʼhódoolzin, díí dilní éí bilagáana bizaadjí "Apache fiddle" woolyé (Dilní Dziłghą́ʼiʼ adéíłį́į́hniʼígíí: Dziłghą́ʼiʼ bizaadjí éí "tsii edoʼaʼtl" (tsin adooʼááł woolyéʼgoʼ daʼyoozhí) [4]
Beehai bizaad [łahgo áshłééh]
Beehai bizaad éí Athabaskan Languagesjí atah yiisdzo, áádóó biyaagiʼ ałtsá naanásdzo. Díí éí Apachean Languages woolyéʼgo ałtsá naanásdzo. Táágoʼ dasdzo, díí Western Apache, Eastern Apache, áádóó Naabeehó bizaad (éí doodaiiʼ éí Southern Athabaskan ałdóʼ woolyé). Beehai bizaad éí Eastern Apache bizaadjí atah yiisdzo (táágoʼ Eastern Apachejiʼ dasdzo; díí éí Beehai, Tsétah chíshí, áádóó Halgai hóteelji chíshí[5]). Dziłghą́ʼiʼ, Naashgalí, áádóó Chíshí bizaad éí Western Apachejiʼ bizaadjí yiisdzo[6]. Díí saad yee yaʼdaałtíʼígíí éí asdą́ą́ ałyeełtʼéíʼgo daʼdiitsʼáʼ áádóó łágoʼ éí saad dooʼałhééłtʼéígo daʼdiitsʼáʼdaʼ.
| Beehai/Dziłghą́ʼiʼ bizaadjí | Diné bizaadjí | Beehai/Dziłghą́ʼiʼ bizaadjí | Diné bizaadjí | Beehai/Dziłghą́ʼiʼ bizaadjí | Diné bizaadjí |
|---|---|---|---|---|---|
| góshé | łééchąąʼí | łįįʼ | łį́į́ʼ | chaa | Chaaʼ |
| bįįh | bįįh | tsétʼsoyé | shash | ndołkah | náshdóí |
| gah | gah | itsá | atsá | diłhił | łizhin |
| łigai | łigaii | łichíí | łichíʼí | dotłʼizhihíí | dinootłʼizh |
| dotłʼizhihíí | dootłʼizh | dełichíʼé | dinilchíí’ | dałaa | tʼááłáʼiʼ |
| naki | naaki | táági | táá | dįįʼi | dį́į́ |
| ashdlaʼi | ashdlaʼ | gostán | hastʼąą | gotsʼidi | tsostsʼid |
| tsebíí | tseebíí | ngóstʼáí | náhástʼéí | goneznán | neeznáá |
Ałdóʼ yídíiłtah...
Béésh Łichíʼii biyiʼdóó ił Nahazʼą́ baa Haneʼ- Díí éí Beehai dinéʼiʼ biweb site: http://jicarillaonline.com/
- Beehai bizaad yidééstsʼįį́ł jinizingo éí KCIE 90.5 FM radiodę́ę́ʼ łaʼ báyaʼiiʼáh (online listen KCIE (FM)).
Naaltsoos bitsʼą́ą́dóó ééhózinii- ^ Pritzker, 12. Woozhchʼiid 21, 2011.
- ^ Jicarilla Reservation, New Mexico. United States Census Bureau. Woozhchʼiid 21, 2011.
- ^ Spanish Relations with the Apache Nations east of the Rio Grande, Jeffrey D. Carlisle, B.S., M.A., University of North Texas, May 2001, page 5. Woozhchʼiid 21, 2011.
- ^ Pritzker, 14. Woozhchʼiid 23, 2011.
- ^ http://www.native-languages.org/apache.htm#language. Woozhchʼiid 24, 2011.
- ^ http://www.native-languages.org/apache.htm#language. Woozhchʼiid 24, 2011.
