Diné bizaad

''Wikipedia'' bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ

Diné bizaad / Naabeehó bizaad éí Dené-Yeniseian languageji atáh yiisdzo, adóó bitsʼáh nitʼíʼígíí éí Athabaskan languageji atáh yiisdzo. Díí éí nidaʼałkááʼiʼ linguistji binaanish adeiłʼį́į́hniʼígíí akwii tʼéígoʼ deizdzo. Diné bizaad éí Yootó hahoodzo dóó Hoozdoh hahoodzo dóó Áshįįh biiʼtó hahoodzo biyii bilaʼashdlaʼiʼ yééyáʼ daałtíʼ, naaná Dziłghą́ʼiʼ dinéʼiʼ bizaad dóó Chíshí dinéʼiʼ bizaad ałdóʼ Athabaskan language atʼéʼ. Adóó Diné nahólǫ́ʼiʼ bikéyahdiʼ ałdóʼ Athabaskanji yaʼdaałtíʼ (Deetéél bikéyahdi dóó Hakʼaz dineʼé bikéyah hahoodzodi ałdóʼ.)

Naabeehó éí atiisgoʼ Athabaskanji yaʼdaałtíʼ, 149,000^[1] anéélʼą́ą́h Naabeehó bizaad yéé yadaałtiʼígíí. Adóó ninahah bikʼéʼ díí anéélʼą́ą́hígíí deiʼanǫǫl ą́ą́ł. Diné bizaad éí chʼoozʼį́į́hdiʼ Naaki góneʼ yéigo daʼhojoogą́ą́ʼ yéédą́ą́, díí saadígíí éí Wááshindoon bee bikaʼiijéégoʼ bee hónéézná. Diné bisilaołtsooí nidaazbaaʼígíí bizaad chʼooʼdaʼyoosʼį́į́hdiʼgiʼ éí Navajo Code Talkers woolyé adóó tʼáá akwii tʼéígoʼ bee beeʼhodiilzin.

[łahgo áshłééh] Áłtsáʼ aldah

Díí Dinéʼ bizaad / Naabeehó bizaad éí tʼáá yeigoʼ baʼyáʼatíʼgoʼ atʼéʼ. Łá Dinéʼ adáhniʼgoʼ éí, "Diné bizaad doo bikʼiʼ doolchʼiiłdaʼ, díí akwii tʼéígoʼ nihah niilyá." Naaná łá Dinéʼ / Naabeehó anaadahdiʼniʼ, "Dinéʼ bizaad bikʼeʼalchiihgoʼ éí nizhóniʼ adóó díí atʼéíʼ ałchíní Dinéʼ bizaad yiʼdahwiidoołʼááł."

1990’s biyiihah yéédą́ą́ Naabeehó binaaltsoos "Navajo Times" dinéʼ bizaadjiʼ adooleʼéʼ yikáá anidahyiilʼį́į́h nitʼééh, baʼsaah hólǫ́ goʼ biniiná niʼalyá. Adóó tʼáá aniihdi doo iindaʼ Navajo Times bikáágiʼ dinéʼ bizaad bikʼéʼ alchʼiʼ anaalyáʼ.

[łahgo áshłééh] Diné bidialect naaki ałʼááh atʼé

Diné bizaad éí naakiʼ ałʼą́ą́ atʼéʼ (dialect), Yootó tógiʼ Náábéého kéhatʼį́ʼnigíí éí "Eastern dialect" yééyaʼdaałtiʼ, naaná Náábéého Dził yíízhįįnjiʼ kédaʼhátʼį́į́ʼnigíí éí "Western dialect" yééyaʼ daałtiʼ. Díí éí example atʼé:

• yas = zas,
• ahwééh = gohwééh.

Diné bizaad yidéés tsʼį́į́ł jinzingoʼ éí KTNN am radiodę́ę́łá báyaʼiiʼáh (online listen KTNN am 660).

---