Diné Bizaad yee Nidaazbaaʼígíí
Naabeehó bisiláołtsooí bizaad chodayoosʼįįdígíí éí "Diné Bizaad yee Nidaazbaaʼígíí" daolyé (Bilagáanakʼehjígo Navajo Code Talkers wolyé; díí azhí éí tʼáá akwii tʼéigo bee bééhoʼdilzin).
bee hadítʼéhígíí |
[łahgo áshłééh] Naabeehó bisiláołtsooí bizaad chodayoosʼįįdígíí bahaneʼ
Hastiin Philip Johnston (1892–1978) woolyégo Naabeehó bizaad choʼdooʼį́į́ł nííhgo naaltsoos haidiilá, díí éí Wááshindoon bisiláołtsooí (Marine Corps) bichʼíʼ. Naaki góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ yę́ędą́ą́ʼ ákwíítʼéego boo hodeistʼąʼ, díí Hastiin Johnston éí Naabeehó bikéyah bikáágo biyaa hooʼáʼ; bimá dóó bizhéʼiʼ éí oodláanii nilííhgo Diyin God bizaad yaʼhalnéʼ Naabeehó bikéyah bikáágo. Áádóó díí Diné bizaad tʼáá yéigo yooʼhóółʼááh áádóó Diné bizaad doo biłnanitłʼahgo yééyaałtíʼ. Íidą́ą́ Diné bizaad doo ayooʼ bikʼíʼalchíʼgo dóó ayooʼ nanitłʼahgo bił bee hózingo, Hastiin Johnston yaʼtsiideiskéésgo íinizííh díí Diné bizaad choʼdooʼį́į́ł. Naaná iidą́ą́ doo Naabeehó danilį́į́hniʼígíí tʼáá dikwiiʼiʼ Diné bizaad deidiitsʼá.
1942 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Hastiin Johnston, Major General Clayton B. Vogel yiichʼíʼ naayá, díí Hastiin éí iidą́ą́ commanding general nilį́į́h, Amphibious Corpsjiʼ (Pacific Fleet). Íidą́ą́ Diné bizaad choʼdooʼį́į́łígíí bineestʼąąʼ; díí éí kwii doogo bilagáana bizaadjí haneʼ adoolnííł áádóó éí Diné kʼéhjiʼ bikáá adoolnį́į́ł, áádóó éí beesh bee hanéʼ binikáá góneʼ hanéʼ adoolnííł áádóó éí nilahdę́ę́ Diné bizaadjí hané yidiiztsʼą́ą́ígíí bilagáana bizaadjí yikáá aneidoodlííł, haniihgo boʼhoodeitsʼąʼ. Naaná tʼáá 20 daʼalzhin adoolééł, tsį́į́łgo yiilkííłígíí neelʼį́į́hgo. Áádóó éí ałhajiʼ éí 30 daʼalzhinjiʼ (tsį́į́łgo yiikííłígíí) ałtso anaalʼį́į́h.
Éí bikéédoo éí, Diné bizaad choʼdooʼį́į́łígíí bee ląąh azlį́į́h, áádóó Hastiin Vogel 200 aneelʼááhgo Naabeehó siláołtsooí atah dookááh hadoonííhdiʼ. Tʼąątsoh 1942 biyiihahgo éí 29go Naabeehó Wááshindoon bisiláołtsooíjiʼ atahiikáí, áádóó éí boot campgo nidaskai. Áádóó ałtsé naaskááʼígíí éí Camp Pendleton, Akééháshį́į́h hahoodzodi Diné bizaadjí code adaʼyiilá.[1] Díí code (Saad naʼádʼinʼiilʼíʼniʼígíí) éí Joint Army/Navy Phonetic Alphabet bikʼéhgo aalyá. Díí éí bilagáana bizaad bee lą́ nidaʼíízlį́į́hígíí choʼį́į́h, áádóó saad bee alʼį́į́hni bikʼéh niniilgo aalyá (A to Zjiʼ). Naanáłá saad éí adaʼdaalyá, díí éí siláołtsooíji saad choʼdaʼyoołʼį́į́łígíí.
[łahgo áshłééh] Dį́įgi átʼéego bizaad chodayoosʼįįd
Díí éí ałchʼííhdiʼgo chʼétʼáánígíí átʼé (example):
- Nímasii éí dadilhóni aheltłʼidígíí tʼáá yiiłniʼ (Bilagáana bizaadjí éí hand grenade)
- Chʼééh digháhii éí chidí naaʼnaʼí beeʼeldǫǫh bikááʼ dah naaznilígíí tʼáá yiiłniʼ (Bilagáana bizaadjí éí tank)
- Jeeshóóʼ éí chidí naatʼaʼítsoh beeʼeldǫǫh bikǫʼ neiyéhé tʼáá yiiłniʼ (Bilagáana bizaadjí éí bomber)
- Łóóʼtsoh éí Tsin naaʼeeł bee daʼahijighánígíí tʼáá yiiłniʼ (Bilagáana bizaadjí éí battleship).
Díí saadłá adaalyáʼyę́ę́ tʼáádi choʼdaʼį́į́hgo átʼé, díí saadígíí éí portmanteaus woolyé bilagáana bizaadjí. Díí saad naʼádʼinʼiilʼíʼniʼígíí (code) éí naaltsoos bikáaʼgi bikáá adaalyá. Áádóó éí tʼáá doo tó honaniigo nidaashjáádaʼ, tʼáá kwiidi bee naʼniitin biniiyé choʼííhgo siniil.
Aadi tó honaniidiʼ siláołtsooí Binaʼadaałtzózí dinéʼiʼ bikéyahdi nidaʼbaaʼgo, saad naʼádin iilʼíʼni bee ałchʼíʼ hané ada jiiłʼííh. Áádóó aadi bílaʼashdlaʼí doo yaʼiiłtáʼígíí yidiis tsʼááhnidiʼ saadígíí dóó bee hozingo ałkéé nódah. Áádóó Naabeehó bisiláołtsooí éí tʼáá átʼé saad choʼyoołʼííhinígíí yinaalniih łééh.
[łahgo áshłééh] Iwo Jima hoolyéedi
Naabeehó bisiláołtsooí saad naʼádʼinʼiilniʼ choʼdaʼyoołʼííhgo, saadígíí tʼáá doołá yiisííhda. Naaná saad naʼádʼinʼíílniʼ ałdóʼ bee tsʼííłgóʼ bee hané adaalyá. Iwo Jima hoolyéehdi (Binaʼadaałtzózí dinéʼiʼ bikéyahdi) tʼáá yéí saad naʼádʼinʼiilniʼ choozʼííhdiʼ. Hastiin Major Howard Connor, 5th Marine Division signal officer, biyaah doo hastʼąą Naabeehó bisiláołtsooí nidaalnish. Aadiʼ yeigo ałkʼiʼjiijééhgo, díí hastʼąąʼgo Naabeehó bizaad choozʼííhdi. 800 aneelʼááh hané adaalyá, áádóó tʼáá doołá saad yiʼsííhdaʼ. Hóneeznaa doo bikʼiʼjiʼ Hastiin Connor anííhla, "Díí saadígíí tʼáá doo choozʼííhgo, Iwo Jimadi adoo hóneeznaadaʼ doo nitʼééh".[2]
Saad naʼádʼinʼiilni tʼáá naas choʼiihgołá saad binahóniidéí, adóółágo éí saadígíí daʼagodgo adaalyá (Tsííłgo hané alííh doolééł biniiyé). Díí éí Naabeehó bisiláołtsooí ałaʼiʼgo naʼbidiiltééhgo, ałʼááhdę́ę́ siláołtsooí daʼnaazjááʼígíí (divisions) bitáádę́ę́ʼ. Hawáai hahoodzodi ałhiʼneekaigo aadi saad bihiʼdi nódahígíí dóó saad daʼagodgo adaʼdoolnííłígíí aadi yaʼnidaʼtʼíʼ. Áádóó éí naaltsoos bikáaʼgi alįįh áádóó nitʼáá tó honaaniʼgo hwiiłʼándaʼáálįįh. Áádóó éí aadi saadłágo anaadaalyáʼígíí, ninádaʼhiijintin łééh (Naabeehó bisiláołtsooí saad choʼdaʼyoołʼííhniʼígíí, tʼéiyá biłʼashjáá andaalʼííh). Cryptographic ałdóʼ woolyéʼígíí choozʼííhdiʼ, díí Diné bizaad naʼádʼinʼiilniʼ bigáá deiniilgo hanéʼ andaalʼííh nitʼééh.
Kolíya bikéyahdi anaaʼ naadaʼhósdlííhgo éí Naabeehó bisiláołtsooí choʼnaadazʼííhdi. Naaná Biʼednamdi anaaʼ naadaʼhósdlííhgo éí aadi adoo choozʼííhdidaʼ.[3]
[łahgo áshłééh] Dóó hahdaʼ iindaʼ Naabeehó bisiláołtsooí bilaʼkʼéʼ daʼiisyá Wááshindoondę́ę́ʼ
("Diné Bizaad Yee Atah Naayééʼ Yikʼeh Deesdlį́į́ʼ" yikáaʼgi bikʼeʼeshchį́.)
1968 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Wááshindoon bisiláołtsooí, Diné bizaad choozʼííhígíí yaʼdahólné (declassify aalyá).[4] Áádóó 1982 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Ronald Reagan naaltsoos haidiilá, Biniʼantʼąą tsózí 14go yoołkááł góneʼ "National Navajo Code Talkers Day" woolyégo ayiilá (Díí éí tʼáá ninahah bikʼéʼ akwiiʼtʼéí doolééł).
Niłchʼiʼ tsoh 21, 2000go yoołkááłgo éí Wááshindoondi bee hazʼáanii ádeiłʼíní naaltsoos bikáaʼgi "bee hasʼaanii / Public Law 106-554, 114 Statute 2763" hadeidiilá. Áádóó Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Bill Clinton bizhí yikáá ayiilá. Áádóó éí 29 Naabeehó bisiláołtsooí bila kʼéʼdaʼiisyá, Wááshindoondę́ę́ʼ, díí éí Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí George W. Bush tʼáá bi siláołtsooí yiilá kʼéʼiizlá, dį́į́go éí siláołtsooí Wááshindoondi bilaʼkʼéʼiisniil (Óola beeʼadahyágo). Ałaʼiʼgo siláołtsooí éí tʼáá doo Wááshindoongo nayáádaʼ, áádóó 24go éí siláołtsooí bikʼéí bila kʼéʼdaʼiisyá (Díí éí siláo ąąndah haskáíʼígíí / bitsiis nahasdzáán bichʼiʼ kwííndaalyáʼígíí).[5]
Wááshindoondi tsé hashtʼéʼ daalyáʼígíí bikʼiʼ nidaʼhasdzogo nitʼą́ʼ, díí éí Naabeehó bisiláołtsooí bizaadjí choʼdaʼyoosʼííhígíí bee beeʼhaníí biniiyé. Naaná Hoozdohdi ałdóʼ akwiitʼéígołá siʼą́ʼ.
Naaltsoos bitsʼą́ą́dóó ééhózinii- ^ NAVAL HISTORICAL CENTER, Navajo Code Talkers: World War II Fact Sheet
- ^ "Were it not for the Navajos, the Marines would never have taken Iwo Jima." /ibid. World War II Fact Sheet
- ^ Navajo Code Talkers, pages 9–12 March 2, 2007
- ^ Navajo Code Talker dead at age 82. Felicia Fonseca, Associated Press, Denver Post. 2008-02-11.
- ^ Bush Presents Congressional Gold Medals to Navajo Code Talkers america.gov bikáaʼgi. Butler Gray. 2005-10-06.
Díí naaltsoos yidíiłtah shį́į́Aaseng, Nathan. Navajo Code Talkers: America’s Secret Weapon in World War II. New York: Walker & Company, 1992.
Durrett, Deanne. Unsung Heroes of World War II: The Story of the Navajo Code Talkers. Library of American Indian History, Facts on File, Inc., 1998.
McClain, Salley. Navajo Weapon: The Navajo Code Talkers. Tucson, Arizona: Rio Nuevo Publishers, 2001.
Ałdóʼ yídíiłtah...- National Navajo Code Talkers Day
- Wááshindoon bikéyah ałhidadiidzooígíí
- Naaki góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ
Béésh Łichíʼii biyiʼdóó ił Nahazʼą́ baa Haneʼ- Naabeehó bisiláołtsooí bizaad chodayoosʼįįdígíí biweb site (Bilagáanakʼehjí)
- Smithsonian Institution: American Indian Codetalkers (Bilagáanakʼehjí)
|
Tʼáadoo leʼé |
Deezlá · Dadilhóni aheltłʼidígíí · Łéétsoh beeʼeldǫǫhtsoh beeʼalį́į́h · Beeʼeldǫǫh · Beeʼeldǫǫhtsoh · Beeʼeldǫǫh chidí naatʼaʼí bee dawóldonígíí · Beeʼeldǫǫh nineezígíí · Beeʼeldǫǫh tʼáá bíniʼdii bikʼa ádiih yiyiinííłígíí · Beeʼeldǫǫh bikǫʼ |
|
Chidí dóó |
Chidí naaʼnaʼí beeʼeldǫǫh bikááʼ dah naaznilígíí · Chidí naatʼaʼí dilwoʼí · Chidí naatʼaʼítsoh beeʼeldǫǫh bikǫʼ neiyéhé |
|
Siláołtsooí dabighan dóó |
Beeʼeldííldahsinildi siláołtsooí bichidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi |
|
Nitʼąąʼ nahaneʼ |
Áłtsé góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ · Naaki góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ · Diné Bizaad yee Nidaazbaaʼígíí |
