Naayééʼ
Naayééʼ akwiiʼshį́į́ʼ ałʼą́ą́ni átʼéego nidaʼkáí nitʼę́ę́, łáʼ éí daʼaał choozhgo nidaʼkáí naaná łáʼ éí daʼaalgááłgo naajééʼ nitʼę́ę́h. Naaná łaʼ éí naayééʼ tsídii danį́į́h lį́į́hgo nidaʼtʼaʼ nitʼę́ę́h adóó łaʼ éí naayééʼ tó biiyiʼdiʼ nidaʼeeł nitʼę́ę́h (Łóó danį́į́h lį́į́hgo / Naayééʼ łóóʼ).
[łahgo áshłééh] Naayééʼ baʼhané
Naayééʼ nidaalkáágo éí bighąąn daʼninéézgo nidaʼkáí nitʼééh, kʼad naʼashóʼiʼ nidaʼkáíʼígíí átʼéego naakáí nitʼę́ę́h (bilagaaná bizaadjiʼ vertebrate woolyé). Íidą́ą́ naayééʼ nidaʼkáí yę́ędą́ą́ʼ éí 160 mííltsoh nahai yę́ędą́ą́ʼ naʼhasdząąʼ yiikáágiʼ nidaʼkáí nitʼę́ę́h (Naaná iidą́ą́ bílaʼashdlaʼiʼ tʼáá dooniilyédaʼ, naʼhasdząą bikáágiʼ). Naaná díí naayééʼ nidaʼkáí yę́ędą́ą́ʼ éí "late Triassic period" dóó "Cretaceous period" bitáʼgiʼ yihah yę́ędą́ą́ʼ kǫ́h naʼhasdząą bikááígíí nayée holǫ́ʼ nitʼę́ę́h. Adóó "Cretaceous period" biiyiʼ yihah yę́ędą́ą́ʼ dóó kwiishdę́ę́ éí naayééʼ naʼdiilyá naʼhasdzą́ą́ bikáádę́ę́ (nidaʼałkááʼiʼ adáʼnį́į́hgoʼ éí sǫ́ʼ adáʼ ééltsʼidgo naayééʼ ábiisdį́į́hdiʼ, díí sǫ́ʼ adáʼ ééltsʼidígíí éí Yucatán Peninsuladi łééhyiilwod / Chicxulub impact ałdóʼ woolyé).
1861 yihah yę́ędą́ą́ʼ éí "Archaeopteryx" woolyégo ałtsé bikʼiʼ neitʼąąʼ, díí éí naayééʼ tsídi nilį́į́hgo. Adóó díí naayééʼ tsídi naalkáágo asdąąʼ kʼadi tsídi holǫ́ígíí asdą́ą́ʼ yiił ałhééłtʼéígo bee naalkáá. Díí éí tsídiʼ bitʼáʼ tséʼ bikʼáágiʼ fossilized adzáágo naaskáá. Adóó éí díí "Compsognathus" woolyéígo beeʼwoojiʼ. Adóó hazhóóʼiʼ ninaʼnaalkááhgo éí díí tsídiʼ dóó naayééʼ tsídii éí tʼáá asdąąʼ ałkʼeʼgo beeʼnaalkáá; 1970 yę́ędą́ą́ʼ éí akwiitʼéígoʼ nidaʼaałkááʼiʼ nidaʼaaskáá. Naanáłáʼ nidaʼaałkááʼiʼ-paleontologist adáʼnį́į́hgo éí tsídiʼ dóó naayééʼ tsídi tʼááłaʼiʼígíí átʼé. Naaná taakáá tsʼin (bilagaaná bizaadjiʼ éí crocodile woolyé) ałdóʼ naayééʼ yiitsʼą́ą́dę́ę́ʼ, tʼáá ałah "Archosauria" átʼé ("Archosauria" éí naayééʼ taakáá tsʼin átʼé adóó "Triassic period" yę́ędą́ą́ʼ naakáí nitʼę́ę́h).
Ałtsé bánitsʼéʼ hakéésgo éí nidaʼałkááʼiʼ adáʼnį́į́hgo; díí naayééʼ dooʼhahnáʼgaadaʼ, dooʼayóʼniiséékéésdaʼ, dóó bidił ałdóʼ sikʼaazgo naakáí. Adóó naalkáágo éí díí dooʼakwiitʼéídaʼlaʼ, naayééʼ éí tʼáá tsʼį́į́hgo naaghá nitʼę́ę́laʼ. Adóó ayóʼniiséékéésgo naaghá nitʼę́ę́hla adóó bidił sikʼaaz haníʼnígíí éí dooʼbee hózindaʼ.
1900 yihah yę́ędą́ą́ʼ; dooʼkwiishdę́ę́ éí bílaʼashdlaʼiʼ (nidaʼałkááʼiʼ) naayééʼ bitsʼin ałhidaʼyiijáágo dóó ałhiiʼnidaʼniilgo daʼnéélʼį́į́hgo báʼhaʼooldéʼ. Adóó éí kin tsoh báʼadaalyágo (kin biłnáʼhaazʼąąhgo, bilagaaná bizaadjiʼ éí "museums" woolyéʼ) akǫh daʼnéélʼį́į́hgo baʼháʼooldéʼ. Adóó éí díí akǫh ałchiniʼ daʼoołtáʼígíí nidaʼgééhgo oodáʼ hołʼááh biniiyéʼ, adóó tʼáá bílaʼashdlaʼiʼ yiʼneidlįįh shį́į́ʼ ałdóʼ akǫh nidaʼkáígo deinééłʼį́į́h. Naaná kʼadi éí niłchʼiʼnaalkidiʼ bikáágiʼ naayééʼ nidaalkid, adóó tʼáá ałtsogiʼ bílaʼashdlaʼiʼ yiigááł shį́į́ʼ bił beeʼhozin; naayééʼ.
Bilagaaná bizaadji éí "dinosaur" woolyé, adóó 1842 yihah yę́ędą́ą́ʼ hastiin Sir Richard Owen woolyégo azhiʼ ayiilá. Díí éí Gwíík bizaadę́ę́ saad yiiltsʼiił, δεινός (deinos) "terrible, powerful, wondrous" + σαῦρος (sauros) "naʼashǫ́ʼii" jiʼnį́į́hgo woolyéʼ.
Ałdóʼ yídíiłtah...
 |
|
