Ínsadoobíídiiya
''Wikipedia'' bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ
 |
|
Ínsadoobíídiiya éí naaltsoos bikáágiʼ adooleʼéʼ doonaʼnitłʼahgoʼ bikʼéʼashchíʼgoʼ bikáá aalyá, adóó doonaʼnitłʼohgoʼ bikʼiʼjiʼdiʼ dootʼį́į́ł. Díí naaltsoos ínsadoobíídiiya éí tʼáá ałtsoʼ bilaʼashdlaʼiʼ bił bee hozinígíí dabikáá; éí doodaʼ éí, ayiisígíí haʼtʼíʼ shííh daʼbikááʼígíí yaʼhaalnéʼ łééh. Naaná díí naaltsoos ínsadoobíídiiya éí bitsʼááh dooʼihooʼaah biniiyé bikáá adaalyá.
Saad "encyclopaedia" éí Gwíík dinéʼiʼ bizaad atʼéʼ, díí saadígíí éí "ἐγκύκλιος παιδεία" (enkyklios paideia, díí atʼéʼgoʼ saad bee ajinííh), tʼáá ałtsoniʼ bihooʼdooʼaałígííʼ oolyéé (tʼáá bikaaʼígíí yaʼhalnéʼgoʼ). 1541 biyiihah yéédą́ą́, Hastiin Joachius Fortius woolyégoʼ saad encyclopaedia ałtsé chooʼyoosʼį́į́hdiʼ. Díí naaltsoos éí Lucubrationes vel potius absolutissima kyklopaideia (Basel, 1541) woolyé bikʼiʼaschíʼgoʼ aalyá. Saad "encyclopaedia" ałtsé choosʼį́į́hdi yéédą́ą́ éí saadígíí noun nilį́į́hgoʼ bikʼéʼashchíʼgoʼ aalyá, Hastiin Pavao Skalić woolyégoʼ naaltsoos yiinaashnishígíí éí "Encyclopaedia seu orbis disciplinarum tam sacrarum quam prophanarum epistemon"(Encyclopaedia, or Knowledge of the World of Disciplines, Basel, 1559) woolyégoʼ yinaashnish.
Naaltsoos Ínsadoobíídiiya woolyéʼígíí éí akwii shííh ałʼááh atʼéʼ. Bilagáana Tó táʼ dinéʼiʼ bikéyahdą́ą́goʼ éí biʼínsadoobíídiiya, Encyclopædia Britannica woolyé. Díí naaltsoos éí tʼáá yéígoʼ bilaʼashdlaʼiʼ daʼyooʼį́ʼ adóó naaltsoos ałdóʼ bee hodilzhin. Naanáłá éí ínsadoobíídiiya azee ąąh adalʼį́į́hjiʼ baʼadaalyá, Taberʼs Cyclopedic Medical Dictionaryłá woolyé. Adóółá ínsadoobíídiiya bikʼíʼdaʼashchíʼniígíí éí bilaʼashdlaʼiʼ biʼooʼdląʼ daʼbikáá; éí doodaʼ éí, haitʼéígoʼ adooléʼiʼ bilaʼashdlaʼiʼ yaʼnitsiʼdaʼ kéésígíí dóó deiʼnííłʼį́, Biʼéé łichiiʼiʼ biʼínsadoobíídiiya (Great Soviet Encyclopedia) dóó Jewish dinéʼiʼ biʼínsadoobíídiiya (Encyclopaedia Judaica) akwii tʼéíʼ.
bikáaʼgi hólónígíí |
[łahgo áshłééh] Nitʼąąʼ nahané
Ísadoobíídiiya ałtsé alʼááhígíí éí Roman dinéʼiʼ (Bilagaaná daʼbiʼzázi) bitsʼąądę́ę́goʼłá ałtsé aalyá, díí naaltsoosígíí éí "Naturalis Historia of Pliny the Elder" woolyé. Díí naaltsoos éí 37 naaltsoos ałkéʼdasdzo, naʼachąąh, hooghan adalʼį́jiʼ yaʼhalnéʼ, adóó kéyah bikáágoʼ nanisé bahanéʼ, azee, kéyah bikáágoʼ tsé ałʼááh atʼéʼígíí. Díí naaltsoos ałtso aalyágoʼ éí 20,000 anéélʼááhgoʼ adooleʼéʼ daʼbikáágoʼ aalyá adóó díí naaltsoos éí 77 AD biyiihahgoʼ bee naʼneizdéí.
Adóó Hastiin Marcus Terentius ałdóʼ ínsadoobíídiiyałá ayiilá, díí hastiin biʼínsadoobíídiiya diishjíʼ tʼáádiʼ naaltsoos bee nidaʼniidéí. Naaltsoos Roman dinéʼiʼ adaʼyiiláʼ yę́ę́hʼígíí doo beeʼdahoozinda, Dark Ages biholzhiish yéédą́ą́ yoʼadahiineesdéí dóó baʼdaadííldeeh. 1469 biyiihah yéédą́ą́ éí Hastiin Marcus Terentius biʼínsadoobíídiiya naaltsoos bee nidaʼneezdei, bikʼéʼ ashchíʼgoʼ anaalyá. Díí naaltsoos éí tʼáá yéígoʼ bee hodiilzin. Naaltsoos bikáágiʼ bikʼéʼashchííniʼígíí éí Roman binaʼachááʼ, biʼzaad, azee chooʼda į́į́hnígíí, adóó Roman technology dóó engeneering ałdóʼ daʼbikáá.
[łahgo áshłééh] Middle Age woolyégoʼ biiyiʼ yiihah yéédą́ą́
Hastiin Saint Isidore woolyégoʼ ínsadoobíídiiyałá ayiilá, kin Seville holééhdę́ę́ éí naaghágoʼ. Naaltsoosígíí éí Etymologiae woolyégoʼ ayiilá, 630 biyiihah yéédą́ą́. Díí naaltsoos éí 448 naaltsoos ałkéé biiyiisdzo, tʼáá atʼéʼ naaltsoos ałhiiniilgoʼ naadiin haniidei.
Hastiin Bartholomeus Anglicus woolyégoʼ ałdóʼ ínsadoobíídiiya ayiilá, 1240 biyiihah yéédą́ą́. Díí naaltsoosígíí éí De proprietatibus rerum woolyégoʼ ayiilá. Naanáłádoʼ Hastiin Vincent of Beauvais’s woolyégoʼ ałdóʼ ínsadoobíídiiya ayiilá. Díí naaltsoos éí Speculum Majus woolyégoʼ ayiilá, 1260 biyiihah yéédą́ą́. Díí naaltsoos 3 damiil tsoh saad biiyiʼ yiisdzo.
[łahgo áshłééh] Ásáí dinéʼiʼ dóó Béézhąą Bikéyahdę́ę́ ínsadoobíídiiya adaalyáʼígíí
Ásáí dinéʼiʼ bikéyahdę́ę́ ínsadoobíídiiya hadahiineezdeiʼígíí éí scientific method, historical method, dóó citation woolyéʼígíí bee dahólǫǫhgoʼ hadahiineezdei. 960 biyiihah yéédą́ą́ éí ísadoobíídiiya Brethren of Purity of Basra woolyégoʼ haaltsʼid. Naanáłá ínsadoobíídiiya hadahiineezdeiʼígíí éí Abu Bakr al-Razi’s woolyé ałdóʼ, díí naaltsoos éí scienceji bił naaztʼiʼígíí haʼhaalné. Naanáłá ísadoobíídiiya éí Mutazilite Al-Kindi’s woolyégoʼ haaltsʼid, díí naaltsoos éí 270 aneeląąh naaltsoos haniidei. Ínsadoobíídiiya Ibn Sina’s medical ałdoʼ woolyégoʼ aalyá, díí naaltsoos éí tʼáá yéígoʼ choʼį́į́hgoʼ naʼhonaadiʼ (Neenaadiin nahaigoʼ).
Ásáí dinéʼiʼ dóó Béézhąą Bikéyahdę́ę́ hastóí ísadoobíídiiya adaalyiilígíí éí Hastiin Asharites, Hastiin Al-Masudi, Hastiin Tabari daalyé. Naaltsoos adaʼyiiláʼígíí éí Prophets dóó Kings, Ibn Rastah, Al-Athir, dóó Ibn Khaldum daalyé, tʼáá Ásáí dinéʼiʼ bizaadji éí díí naaltsoosígíí Muqadimmah deiłni (Doo ísadoobíídiiya deiłniihda). Díí naaltsoos Muqadimmah woolyéʼígíí éí tʼáá diyingoʼ banitsáʼhakéés. Ásáí dinéʼiʼ naaltsoos bikáágiʼ akʼéʼda ałchíʼgoʼ isnad woolyégoʼ yiikʼéʼgoʼ adaʼałí ("Hané bikááʼígíí tʼáádaʼ tsʼiʼ akwii tʼéígoʼ doo tʼáádaʼ tsʼiʼ anííhgoʼ" woolyé saad isnad).
[łahgo áshłééh] Tsiiʼyiish bizí dinéʼiʼ bikéyahdę́ę́goʼ ínsadoobíídiiya adaalyáʼígíí
Tsiiʼyiish bizí dinéʼiʼ bikéyahdę́ę́goʼ ínsadoobíídiiya adaalyáʼígíí éí Four Great Books of Song woolyéłá. 1001-1100 biyiihah yéédą́ą́ (Early Song Dynasty 960-1270 yiihah) dį́į́goʼ naaltsoos haʼniidei. Naaltsoos dį́į́ goné yiiltsʼiłígíí éí Prime Tortoise of the Record Bureau woolyé, díí naaltsoosígíí éí 9.4 miil tsoh saad bikʼiʼ siniil, adóó 1000 damiil naaltsoos bee ahnííde. Tsiiʼyiish bizí dinéʼiʼ bikéyahdiʼ éí tʼááląʼiʼ akʼéʼ daʼałchí hólǫ́ adóó akwiigoʼ shííh ínsadoobíídiiya adaʼyiilá. Hastiin Shen Kuo (1031-1095) ísadoobíídiiya Dream Pool Essays woolyégoʼ naaltsoos bizhíʼ ayiilá, 1088 biyiihah yéédą́ą́ naaltsoos haltsʼiʼdiʼ. Hastiin Wang Zhen (1290-1333) ałdóʼ ínsadoobíídiiya ayiilá, Nong Shu woolyégoʼ naaltsoos bizhí ayiilá. Díí naaltsoos éí 1313 biyiihah yéédą́ą́ ayiilá. Hastiin Song Yingxing (1587-1666) ałdó ínsadoobíídiiyałá ayiilá, díí naaltsoos éí Tiangong Kaiwu woolyégoʼ ayiilá. Naʼakwiiné éí naatsooos Tiangong Kaiwu woolyégoʼ ayiilá.
Tsiiʼyiish bizí dinéʼiʼ bikéyahdiʼ Hastiin Emperor Yongle woolyégoʼ natʼaanii nilʼįįh, Ming Dynasty yéédą́ą́ daʼsidah natʼaanii nilį́į́hgoʼ daʼsidah. Ísadoobíídiiya yikʼiʼ déízʼį́į́hgoʼłá aalyá, naaltsoosígíí éí Yongle Ísadoobíídiiya woolyé, díí naaltsoos ayoo adeitʼą́ą́goʼ ałhiʼníniil. Díí naaltsoos éí 1408 biyiihah yéédą́ą́ ałtso aalyá, adóó 370 damiil tsoh saad bikʼiʼ daʼashchíʼ. 11,000 aneelʼąąhgoʼ naaltsoos tʼáá iilá bee bikáá adaalyá adóó 11,000 naaltsoos haʼniidei.
Hastiin Emperor Qianlong woolyégoʼ naatʼaanii nilʼįįh, Qing Dynasty yéédą́ą́ naatʼaanii nilʼįįhgoʼ daʼsidah. Iidą́ą́ ísadoobíídiiya yikʼiʼ déízʼį́į́hgoʼłá aalyá, naaltsoosígíí éí Siku Quanshu woolyégoʼ bizhíʼ aalyá. Díí naaltsoos éí 4.7 miil tsoh anéélʼąąh naaltsoos biiʼnaastzooz bikʼíʼ daʼashchíʼgoʼ. Naaltsoos poems yiiłníʼniʼígíí 40,000 biyiiʼ yiisdzo.
