Ínsadoobíídiiya
 |
|---|
Ínsadoobíídiiya éí naaltsoos bikáágiʼ adooleʼéʼ doonaʼnitłʼahgo bikʼéʼashchíʼgo bikáá aalyá, adóó doonaʼnitłʼohgo bikʼiʼjiʼdiʼ dootʼį́į́ł. Díí naaltsoos ínsadoobíídiiya éí tʼáá ałtsoʼ bílaʼashdlaʼiʼ bił bee hozinígíí dabikáá; éí doodaiiʼ éí, ayiisígíí haʼtʼíʼ shííh daʼbikááʼígíí yaʼhaalnéʼ łééh. Naaná díí naaltsoos ínsadoobíídiiya éí bitsʼááh dooʼihooʼaah biniiyé bikáá adaalyá.
Saad "encyclopaedia" éí Gwíík dinéʼiʼ bizaad átʼé, díí saadígíí éí "ἐγκύκλιος παιδεία" (enkyklios paideia, díí átʼéego saad bee ajinííh), tʼáá ałtsoniʼ bihooʼdooʼaałígííʼ oolyéé (tʼáá bikaaʼígíí yaʼhalnéʼgo). 1541 biyihah yę́ędą́ą́ʼ, Hastiin Joachius Fortius woolyégo saad encyclopaedia ałtsé chooʼyoosʼį́į́hdiʼ. Díí naaltsoos éí Lucubrationes vel potius absolutissima kyklopaideia (Basel, 1541) woolyé bikʼiʼaschíʼgo aalyá. Saad "encyclopaedia" ałtsé choosʼį́į́hdi yę́ędą́ą́ʼ éí saadígíí noun nilį́į́hgo bikʼéʼashchíʼgo aalyá, Hastiin Pavao Skalić woolyégo naaltsoos yiinaashnishígíí éí "Encyclopaedia seu orbis disciplinarum tam sacrarum quam prophanarum epistemon" (Encyclopaedia, or Knowledge of the World of Disciplines, Basel, 1559) woolyégo yinaashnish.
Naaltsoos Ínsadoobíídiiya woolyéʼígíí éí akwii shííh ałʼááh átʼé. Bilagáana Tó táʼ dinéʼiʼ bikéyahdą́ą́go éí biʼínsadoobíídiiya, Encyclopædia Britannica woolyé. Díí naaltsoos éí tʼáá yéígo bílaʼashdlaʼiʼ daʼyooʼį́ʼ adóó naaltsoos ałdóʼ bee hodilzhin. Naanáłá éí ínsadoobíídiiya azee ąąh adalʼį́į́hjiʼ baʼadaalyá, Taberʼs Cyclopedic Medical Dictionaryłá woolyé. Adóółá ínsadoobíídiiya bikʼíʼdaʼashchíʼniígíí éí bílaʼashdlaʼiʼ biʼooʼdląʼ daʼbikáá; éí doodaiiʼ éí, haitʼéígo adooléʼiʼ bílaʼashdlaʼiʼ yaʼnitsiʼdaʼ kéésígíí dóó deiʼnííłʼį́, Biʼéé łichiiʼiʼ biʼínsadoobíídiiya (Great Soviet Encyclopedia) dóó Jewish dinéʼiʼ biʼínsadoobíídiiya (Encyclopaedia Judaica) akwii tʼéíʼ.
bee hadítʼéhígíí |
[łahgo áshłééh] Nitʼąąʼ nahané
[łahgo áshłééh] Naaltsoos Chilam Balam
Naaltsoos Chilam Balam woolyéʼígíí éí Bitsįʼ yishtłizhii Mááya dinéʼiʼ bikéyahdę́ę́go naaltsoos nidaʼnideehgo oolyéʼ. Chilam éí priest oolyéʼ, adóó azhí balam éí azhí akéídę́ę́ʼígíí oolyéʼ adóó Shádiʼááhdę́ę́ʼ náshdóítsoh łikizhígíí ałdóʼ oolyéʼ. Díí azhí Chilam Balam éí Hastiin Chilam Balam woolyéʼgo naaltsoos ínsadoobíídiiya ayiilaʼ (Ínsadoobíídiiya naaltsoosígíí éí naakidiʼ anaalyá, azhíʼígíí tʼáá Chilam Balam woolyégo). Díí Naaltsoos éí naasgo adaʼhódooniiłígíí yaʼhalnéʼ, adóó Naakáí Łibáʼí bisiláołtsooí tó honandę́ę́ nidaʼhidoonééłígíí yahálnéʼ.
1801 biyihah yę́ędą́ą́ʼ (Mááya dinéʼiʼ bizaadjí éí: 11 Cauac 2 Ceh) dóó 1900 biyihah yę́ędą́ą́ʼ (Mááya dinéʼiʼbizaadjí éí: 4 Etznab 6 Mac) daʼhanéʼígíí bikáá adaalyáʼ. Adóó chʼil bitsą́ą́dę́ę́ azhéí alį́į́hniʼígíí ałdó bikáá adaalyá. Adóó Nitʼąąʼ nahanéʼígíí ałdóʼ bikáá, tʼáá doo Naakáí Łibáʼí bisiláołtsooí nidaʼhanééh yę́ędą́ą́ʼígíí ałdóʼ bikáá adóó nidaʼhaznáá doo kwiishdę́ę́ adaʼhótʼį́į́hiʼígíí bikáá. Adóó sǫʼ nidaʼkáíʼgiʼ ałdóʼ bikáá adóó naʼhadiziid dóó yoołkááłígíí ałdó bikáá adaalyá nitʼę́ę́ (Yoołkááłígíí dóó nahádiiziidígíí éí Mááya kʼéhjí yaʼhalnéʼ). Díí naaltsoos bikáágiʼ bikéʼashchʼiniʼígíí éí alphabets choozʼį́į́d, adóó Mááya logographies tʼáá doo choozʼį́į́daʼ (Maya glyphs).
Mááya dinéʼiʼ bikéyahdę́ę́go tʼáá dikwiiʼiʼ naaltsoos chʼiʼdaʼ hanéézdéʼ, Ééʼ néíshoodí ałtsó Mááya dinéʼiʼ biÍnsadoobíídiiya déídiiłíd (Yaʼiishjááshtsoh 12, 1652 biyihah yę́ędą́ą́ʼ naaltsoos ałgáá adaʼyiilá adóó déídiiłid). Ééʼ néíshoodí Hastiin Diego de Landa woolyégo adóó bizaad kʼégo biniiná naaltsoos dadoodlid; łaʼ nidaʼałkááʼiʼ daʼnį́į́hgo éí 5,000 anééhlą́ą́hgo Mááya binaalyéʼiʼ déídoosinígíí daʼdoodlid adóó 27 anééhlą́ą́hgo naaltsoos glyphs bee bikʼiʼdaʼashchiʼniʼígíí ałdóʼ déídiiłid. Hastiin de Landa anį́į́hlá, díí biniiná Mááya dinéʼiʼ dooʼ oodláanii daʼlééhdaʼ, adóó díí chį́į́hdi naaltsoos bikáágiʼ binaʼhagą́ą́ yiikáá ayiilá.
[łahgo áshłééh] Naaltsoos Codices
Bitsįʼ yishtłizhii Naakáí dinéʼiʼ binaaltsoos codices woolyéʼígíí éí ínsadoobíídiiya adaʼtʼéí. Łaʼ naaltsoos adaalyáʼígíí éí tʼáá doo Naakáí Łabáʼí bisiláołtsooí nidaʼhánééh yę́ędą́ą́ʼ bikáá adaalyáʼ nitʼééh. Adóó łaʼ éí Naakáí łabáʼí nidaʼházná doo bikʼiʼjíʼ. Díí naaltsoos Codices woolyéʼígíí éí Naakáí dinéʼiʼ biʼooʼoolʼį́į́ł (Méhigo) bikáá adóó 500 anéélą́ą́h Naakáí biCodices nidaʼnidééh dííshjį́ʼgo.
Łaʼ naaltsoosígíí bikáágiʼ nidaʼashchʼáá, díí naaltsoosígíí éí tʼáá naasidiʼ adaalyáʼígíí akwii tʼéígo adaalyá. Adóó kwiishdę́ę́ naaltsoos daʼdinéézdéʼígíí éí Classical Nahuatljí bikéʼdaʼashchiʼ adóó éí bikʼiʼ nidaʼashchʼáá.
Naaltsoos codices daʼbizhí: Codex Borbonicus, Boturini Codex, Codex Mendoza, Florentine Codex, Codex Osuna, Aubin Codex, Codex Magliabechiano, Codex Cozcatzin, Codex Ixtlilxochitl, Libellus de Medicinalibus Indorum Herbis adóó łaʼ éí tʼáá doo kwiiʼiʼ bikáá adaalyáʼdaʼ (tʼáá átʼéego 500 naaltsoos nidaʼnidé).
Tʼáá dikwiiʼiʼ Naakáí binaaltsoos daʼdzíí, łáhjįʼ éí Ééʼ néíshoodí ałtsó déídiiłid.
[łahgo áshłééh] Roman bikéayahdę́ę́go ínsadoobíídiiyaʼígíí
Ínsadoobíídiiya ałtsé alʼááhígíí éí Roman dinéʼiʼ (Bilagaaná daʼbiʼzázi) bitsʼąądę́ę́gołá ałtsé aalyá, díí naaltsoosígíí éí "Naturalis Historia of Pliny the Elder" woolyé. Díí naaltsoos éí 37 naaltsoos ałkéʼdasdzo, naʼachąąh, hooghan adalʼį́jiʼ yaʼhalnéʼ, adóó kéyah bikáágo nanisé bahanéʼ, azee, kéyah bikáágo tsé ałʼááh átʼéígíí. Díí naaltsoos ałtso aalyágo éí 20,000 anéélʼááhgo adooleʼéʼ daʼbikáágo aalyá adóó díí naaltsoos éí 77 AD biyihahgo bee naʼneizdéí.
Adóó Hastiin Marcus Terentius ałdóʼ ínsadoobíídiiyałá ayiilá, díí hastiin biʼínsadoobíídiiya diishjíʼ tʼáádiʼ naaltsoos bee nidaʼniidéí. Naaltsoos Roman dinéʼiʼ adaʼyiiláʼ yę́ę́hʼígíí doo beeʼdahoozinda, Dark Ages biholzhiish yę́ędą́ą́ʼ yoʼadahiineesdéí dóó baʼdaadííldeeh. 1469 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Hastiin Marcus Terentius biʼínsadoobíídiiya naaltsoos bee nidaʼneezdei, bikʼéʼ ashchíʼgo anaalyá. Díí naaltsoos éí tʼáá yéígo bee hodiilzin. Naaltsoos bikáágiʼ bikʼéʼashchííniʼígíí éí Roman binaʼachááʼ, biʼzaad, azee chooʼda į́į́hnígíí, adóó Roman technology dóó engineering ałdóʼ daʼbikáá.
[łahgo áshłééh] Middle Age woolyégo biiyiʼ yihah yę́ędą́ą́ʼ
Hastiin Saint Isidore woolyégo ínsadoobíídiiyałá ayiilá, kin Seville holééhdę́ę́ éí naaghágo. Naaltsoosígíí éí Etymologiae woolyégo ayiilá, 630 biyihah yę́ędą́ą́ʼ. Díí naaltsoos éí 448 naaltsoos ałkéé biiyiisdzo, tʼáá átʼé naaltsoos ałhiiniilgo naadiin haniidei.
Hastiin Bartholomeus Anglicus woolyégo ałdóʼ ínsadoobíídiiya ayiilá, 1240 biyihah yę́ędą́ą́ʼ. Díí naaltsoosígíí éí De proprietatibus rerum woolyégo ayiilá. Naanáłádoʼ Hastiin Vincent of Beauvais’s woolyégo ałdóʼ ínsadoobíídiiya ayiilá. Díí naaltsoos éí Speculum Majus woolyégo ayiilá, 1260 biyihah yę́ędą́ą́ʼ. Díí naaltsoos 3 damiil tsoh saad biiyiʼ yiisdzo.
[łahgo áshłééh] Ásáí dinéʼiʼ dóó Béézhąą Bikéyahdę́ę́ ínsadoobíídiiya adaalyáʼígíí
Ásáí dinéʼiʼ bikéyahdę́ę́ ínsadoobíídiiya hadahiineezdeiʼígíí éí scientific method, historical method, dóó citation woolyéʼígíí bee dahólǫǫhgo hadahiineezdei. 960 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí ínsadoobíídiiya Brethren of Purity of Basra woolyégo haaltsʼid. Naanáłá ínsadoobíídiiya hadahiineezdeiʼígíí éí Abu Bakr al-Razi’s woolyé ałdóʼ, díí naaltsoos éí scienceji bił naaztʼiʼígíí haʼhaalné. Naanáłá ínsadoobíídiiya éí Mutazilite Al-Kindi’s woolyégo haaltsʼid, díí naaltsoos éí 270 aneeląąh naaltsoos haniidei. Ínsadoobíídiiya Ibn Sina’s medical ałdoʼ woolyégo aalyá, díí naaltsoos éí tʼáá yéígo choʼį́į́hgo naʼhonaadiʼ (Neenaadiin nahaigo).
Ásáí dinéʼiʼ dóó Béézhąą Bikéyahdę́ę́ hastóí ínsadoobíídiiya adaalyiilígíí éí Hastiin Asharites, Hastiin Al-Masudi, Hastiin Tabari daalyé. Naaltsoos adaʼyiiláʼígíí éí Prophets dóó Kings, Ibn Rastah, Al-Athir, dóó Ibn Khaldum daalyé, tʼáá Ásáí dinéʼiʼ bizaadji éí díí naaltsoosígíí Muqadimmah deiłní (Doo ínsadoobíídiiya deiłniihda). Díí naaltsoos Muqadimmah woolyéʼígíí éí tʼáá diyingo banitsáʼhakéés. Ásáí dinéʼiʼ naaltsoos bikáágiʼ akʼéʼda ałchíʼgo isnad woolyégo yiikʼéʼgo adaʼałí ("Hané bikááʼígíí tʼáádaʼ tsʼiʼ akwii tʼéígo doo tʼáádaʼ tsʼiʼ anííhgo" woolyé saad isnad).
[łahgo áshłééh] Tsiiʼyiishbizhí dinéʼiʼ bikéyahdę́ę́go ínsadoobíídiiya adaalyáʼígíí
Tsiiʼyiishbizhí dinéʼiʼ bikéyahdę́ę́go ínsadoobíídiiya adaalyáʼígíí éí Four Great Books of Song woolyéłá. 1001–1100 biyihah yę́ędą́ą́ʼ (Early Song Dynasty 960–1270 yihah) dį́į́go naaltsoos haʼniidei. Naaltsoos dį́į́ góneʼ yiiltsʼiłígíí éí Prime Tortoise of the Record Bureau woolyé, díí naaltsoosígíí éí 9.4 miil tsoh saad bikʼiʼ siniil, adóó 1000 damiil naaltsoos bee ahnííde. Tsiiʼyiishbizhí dinéʼiʼ bikéyahdiʼ éí tʼááląʼiʼ akʼéʼ daʼałchí hólǫ́ adóó akwiigo shííh ínsadoobíídiiya adaʼyiilá. Hastiin Shen Kuo (1031–1095) ínsadoobíídiiya Dream Pool Essays woolyégo naaltsoos bizhíʼ ayiilá, 1088 biyihah yę́ędą́ą́ʼ naaltsoos haltsʼiʼdiʼ. Hastiin Wang Zhen (1290–1333) ałdóʼ ínsadoobíídiiya ayiilá, Nong Shu woolyégo naaltsoos bizhí ayiilá. Díí naaltsoos éí 1313 biyihah yę́ędą́ą́ʼ ayiilá. Hastiin Song Yingxing (1587–1666) ałdó ínsadoobíídiiyałá ayiilá, díí naaltsoos éí Tiangong Kaiwu woolyégo ayiilá. Naʼakwiiné éí naaltsoos Tiangong Kaiwu woolyégo ayiilá.
Tsiiʼyiishbizhí dinéʼiʼ bikéyahdiʼ Hastiin Emperor Yongle woolyégo natʼaanii nilʼįįh, Ming Dynasty yę́ędą́ą́ʼ daʼsidah natʼaanii nilį́į́hgo daʼsidah. Ínsadoobíídiiya yikʼiʼ déízʼį́į́hgołá aalyá, naaltsoosígíí éí Yongle Ínsadoobíídiiya woolyé, díí naaltsoos ayoo adeitʼą́ą́go ałhiʼníniil. Díí naaltsoos éí 1408 biyihah yę́ędą́ą́ʼ ałtso aalyá, adóó 370 damiil tsoh saad bikʼiʼ daʼashchíʼ. 11,000 aneelʼąąhgo naaltsoos tʼáá iilá bee bikáá adaalyá adóó 11,000 naaltsoos haʼniidei.
Hastiin Emperor Qianlong woolyégo naatʼaanii nilʼįįh, Qing Dynasty yę́ędą́ą́ʼ naatʼaanii nilʼįįhgo daʼsidah. Iidą́ą́ ínsadoobíídiiya yikʼiʼ déízʼį́į́hgołá aalyá, naaltsoosígíí éí Siku Quanshu woolyégo bizhíʼ aalyá. Díí naaltsoos éí 4.7 miil tsoh anéélʼąąh naaltsoos biiʼnaastzooz bikʼíʼ daʼashchíʼgo. Naaltsoos poems yiiłníʼniʼígíí 40,000 biyiiʼ yiisdzo.
