Naayée
''Wikipedia'' bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ
Naayée akwiiʼshį́į́ʼ ałʼą́ą́ni atʼéʼgoʼ nidaʼkáí nitʼę́ę́, łáʼ éí daʼaał choozhgoʼ nidaʼkáí naaná łáʼ éí daʼaalgááłgoʼ naajééʼ nitʼę́ę́h. Naaná łá éí naayée tsídiʼ danį́į́h lį́į́hgoʼ nidaʼtʼaʼ nitʼę́ę́h adóó łá éí naayée tó biiyiʼdiʼ nidaʼeeł nitʼę́ę́h (Łóó danį́į́h lį́į́hgo / Naayée łóóʼ).
[łahgo áshłééh] Naayée baʼhané
Naayée nidaalkáágoʼ éí bighąąn daʼninéézgoʼ nidaʼkáí nitʼééh, kʼad naʼashóʼiʼ nidaʼkáíʼígíí atʼéʼgoʼ naakáí nitʼę́ę́h (bilagaaná bizaadjiʼ vertebrate woolyé). Íidą́ą́ naayée nidaʼkáí yééhdą́ą́ éí 160 miiltsoh nahai yééhdą́ą́ naʼhasdząąʼ yiikáágiʼ nidaʼkáí nitʼę́ę́h (Naaná iidą́ą́ biláʼashdlaʼiʼ tʼáá dooniilyédaʼ, naʼhasdząą bikáágiʼ). Naaná díí naayée nidaʼkáí yééhdą́ą́ éí "late Triassic period" dóó "Cretaceous period" bitáʼgiʼ yiihah yééhdą́ą́ kǫ́h naʼhasdząą bikááígíí nayée holǫ́ʼ nitʼę́ę́h. Adóó "Cretaceous period" biiyiʼ yiihah yééhdą́ą́ dóó kwiishdę́ę́ éí naayée naʼdiilyá naʼhasdzą́ą́ bikáádę́ę́ (nidaʼałkááʼiʼ adáʼnį́į́hgoʼ éí sǫ́ʼ adáʼ ééltsʼidgoʼ naayée ábiisdį́į́hdiʼ, díí sǫ́ʼ adáʼ ééltsʼidígíí éí Yucatán Peninsuladi łééhyiilwod / Chicxulub impact ałdóʼ woolyé).
1861 yiihah yééhdą́ą́ éí "Archaeopteryx" woolyégoʼ ałtsé bikʼiʼ neitʼąąʼ, díí éí naayée tsídi nilį́į́hgoʼ. Adóó díí naayée tsídi naalkáágoʼ asdąąʼ kʼadi tsídi holǫ́ígíí asdą́ą́ʼ yiił ałhééłtʼéígoʼ bee naalkáá. Díí éí tsídiʼ bitʼáʼ tséʼ bikʼáágiʼ fossilized adzáágoʼ naaskáá. Adóó éí díí "Compsognathus" woolyéígoʼ beeʼwoojiʼ. Adóó hazhóóʼiʼ ninaʼnaalkááhgoʼ éí díí tsídiʼ dóó naayée tsídiʼ éí tʼáá asdąąʼ ałkʼeʼgoʼ beeʼnaalkáá; 1970 yééhdą́ą́ éí akwiitʼéígoʼ nidaʼaałkááʼiʼ nidaʼaaskáá. Naanáłáʼ nidaʼaałkááʼiʼ-paleontologist adáʼnį́į́hgoʼ éí tsídiʼ dóó naayée tsídi tʼááłaʼiʼígíí atʼéʼ. Naaná taakáá tsʼin (bilagaaná bizaadjiʼ éí crocodial woolyé) ałdóʼ naayée yiitsʼą́ą́dę́ę́ʼ, tʼáá ałah "Archosauria" atʼé ("Archosauria" éí naayée taakáá tsʼin atʼéʼ adóó "triassic period" yééhdą́ą́ naakáí nitʼę́ę́h).
Ałtsé bánitsʼéʼ hakéésgoʼ éí nidaʼałkááʼiʼ adáʼnį́į́hgoʼ; díí naayée dooʼhahnáʼgaadaʼ, dooʼayóʼniiséékéésdaʼ, dóó bidił ałdóʼ sikʼaazgoʼ naakáí. Adóó naalkáágoʼ éí díí dooʼakwiitʼéídaʼlaʼ, naayée éí tʼáá tsʼį́į́hgoʼ naaghá nitʼę́ę́laʼ. Adóó ayóʼniiséékéésgoʼ naaghá nitʼę́ę́hla adóó bidił sikʼaaz haníʼnígíí éí dooʼbee hózindaʼ.
1900 yiihah yééhdą́ą́; dooʼkwiishdę́ę́ éí biláʼashdlaʼiʼ (nidaʼałkááʼiʼ) naayée bitsʼin ałhidaʼyiijáágoʼ dóó ałhiiʼnidaʼniilgoʼ daʼnéélʼį́į́hgoʼ báʼhaʼooldéʼ. Adóó éí kin tsoh báʼadaalyágoʼ (kin biłnáʼhaazʼąąhgoʼ, bilagaaná bizaadjiʼ éí "museums" woolyéʼ) akǫh daʼnéélʼį́į́hgoʼ baʼháʼooldéʼ. Adóó éí díí akǫh ałchiniʼ daʼoołtáʼígíí nidaʼgééhgoʼ oodáʼ hołʼááh biniiyéʼ, adóó tʼáá bilaʼashdláʼiʼ yiʼneidlįįh shį́į́ʼ ałdóʼ akǫh nidaʼkáígoʼ deinééłʼį́į́h. Naaná kʼadi éí niłchʼiʼnaalkidiʼ bikáágiʼ naayée nidaalkid, adóó tʼáá ałtsogiʼ bilaʼashdlaʼiʼ yiigááł shį́į́ʼ bił beeʼhozin; naayée.
Bilagaaná bizaadji éí "dinosaur" woolyé, adóó 1842 yiihah yééhdą́ą́ hastiin Sir Richard Owen woolyégoʼ azhiʼ ayiilá. Díí éí Gwíík bizaadę́ę́ saad yiiltsʼiił, δεινός (deinos) "terrible, powerful, wondrous" + σαῦρος (sauros) "naʼashǫ́ʼii" jiʼnį́į́hgoʼ woolyéʼ.
Ałdóʼ yídíiłtah...
 |
|
