Maricopa dinéʼiʼ
.jpg)
Maricopa dinéʼiʼ éí doodaiiʼ éí Piipaash / Pipatsje dinéʼiʼ [1] éí Bitsįʼ yishtłizhii átʼé, Hoozdo Hahoodzodi éí daʼbikéyah. Naakétłʼáhí bikéyah bikáaʼgi kédaʼhatʼį́ʼ; Kéyah Salt River Pima-Maricopa Indian Communitygi áádóó Gila River Indian Communityjiʼ ałdóʼ kédaʼhatʼį́ʼ. Díí naakigoʼ bitsįʼ yishtłizhii éí chooʼhoolʼį́į́hgoʼ kéhatʼį́ʼ. Maricopa dinéʼiʼ Pee Posh woolyéʼgiʼ éí Tooh Gila woolyéʼígíí bibąąhgoʼ daʼbighan, áádóó Xalychidom Piipash woolyéʼígíí éí Tooh Áshįįh [2].
Nitʼąąʼ nahané [łahgo áshłééh]
Maricopa dinéʼiʼ éí Tooh Colorado dóó Tooh Gila ałhiihdiilį́į́hnidiʼ kédaʼhatʼį́ʼgo daʼbighan nitʼę́ę́h; Yuma bigháádi, aadi ayiisiʼ daʼbikéyah nitʼę́ę́h. 1501–1600 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí nidiiná anaa daʼhazlį́į́hgo biniiná. Díí éí Quechan dinéʼiʼ dóó Moháábii dinéʼiʼ nidaʼdibaahgo biniiná Maricopa dinéʼiʼ nidaʼdiiná. Díí éí Naakétłʼáhí bikéyahjigo. 1840’s biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Tahoniigááh dóó adooléʼeʼ nidasnį́į́hgo Maricopa dinéʼiʼ anéélʼą́ą́hígíí yááʼadineesʼąąhdi. Áádóó éí biniiná Naakétłʼáhí dinéʼiʼ yił ałgáádeitʼááh áádóó chooʼdaʼholį́į́hgo haʼhoolzhiizh. 1857 biyihah yę́ędą́ą́ʼ anaa naʼdaʼhazlį́į́hgo Naakétłʼáhí dinéʼiʼ dóó Maricopa dinéʼiʼ, Moháábii dinéʼiʼ dóó Quechan dinéʼiʼ yiikʼéh daʼdéísdlį́į́h; díí éí Maricopa Wells hoolyéedi nidaʼhíínéísdon.
Naakétłʼáhí dinéʼiʼ yiiłkéídaʼhatį́ʼgoʼ éí daʼakʼéʼjiʼ naanishígíí yidaʼhółʼąąh. Áádóó éí binidaʼnishgoʼ yéé akʼiʼnidaʼdikaigoʼ iinaʼ adéíłį́ʼ.[1].
1801–1900 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Bilagáana nidaʼhanę́ę́hgoʼ yaʼnidiikai áádóó éí Maricopa dinéʼiʼ dóó Naakétłʼáhí kéyah yaʼhádeisdzoʼ. Díí kéyahígíí éí Gila River Indian Community dóó Salt River Pima-Maricopa Indian Community woolyéʼ. Áádóó oodlani Presbyterian woolyéʼígíí Maricopa dinéʼiʼ yiitáákaigoʼ yiiłnidaʼ halnéʼgoʼ naaskai. Áádóó Bureau of Indian Affairsdę́ę́ʼ ałdóʼ beeʼhazʼáanii bitsįʼ yishtłizhii bee yiiljiizhígíí adaʼyiilá áádóó éí yee déílnishgo akwii shį́į́h nahai. 1914 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Wááshindoondę́ę́ʼ beeʼhazʼáanii Dawes General Allotment Act woolyéʼgo yéédaʼdéíshnish (Díí beeʼhazʼáanii éí bitsį́ʼ yishtłizhii bikéyah tribal-held landsígíí individual ownership nilį́į́hgoʼ adaalyaʼ). Áádóó éí 1926 biyihah yę́ędą́ą́ʼ B.I.A. éí ałhiikaigoʼ Pima Advisory Council woolyéʼgo adaʼyiilá, díí éí Naakétłʼáhí dóó Maricopa dinéʼiʼ yaʼyáádaałtíʼ, adooléʼeʼ baʼhwiintį́ʼgo. 1936 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Naakétłʼáhí dóó Maricopa dinéʼiʼ ałhiikaigoʼ ałgáádeitʼááh, díí éí Naakétłʼáhí dinéʼiʼ dóó Maricopa dinéʼiʼ biWááshindoon biConstitution hólǫ́ doolééł haʼnį́į́hgoʼ ałgáádeitʼááh. Áádóó éí binaajįʼ self-governance hólǫ́goʼ aalyá.[1]
1930’s biyihah yę́ędą́ą́ʼ Tooh Gila woolyéʼígíí dooniʼlį́į́hdaʼ silį́į́h, bilagáana tó yaʼdanichį́ʼgoʼ łáhjiʼgo adazlį́į́hgo adaʼyiilá. Áádóó 1974 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Naakétłʼáhí Naaltsoos nidéístsoos, Gila River Adjudication woolyégo naaltsoos niiltsoos. Díí éí Aahwiinítʼį́ bá hooghandi naaltsoos yaʼaltsooz áádóó aadi baʼhwį́į́ntį́ʼgo akwii shį́į́h nahai. 2008 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Naakétłʼáhí daʼhóneisná: largest Indian water-rights settlement, haʼnį́į́hgoʼ naaltsoos bee nidaʼneisdéí.
Maricopa dinéʼiʼ bizaad [łahgo áshłééh]
Maricopa dinéʼiʼ bizaad éí River Yuman Dialect átʼé áádóó Hokan-Siouan saadjiʼ atah yiisdzoʼ.[1] Díí éí Maricopa dinéʼiʼ bizaad, example átʼé[3]:
| Maricopa dinéʼiʼ bizaad |
Diné bizaad | Maricopa dinéʼiʼ bizaad |
Diné bizaad | Maricopa dinéʼiʼ bizaad |
Diné bizaad | Maricopa dinéʼiʼ bizaad |
Diné bizaad |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| shenthik | tʼááłáʼiʼ | ipa | hastiin | xmaalym | łigaii | xat | łééchąąʼí |
| xvikk | naaki | sinyaok | asdzání | qwesm | łitsooí | qwaqt | łį́į́ʼ |
| xmokk | tááʼ | nyaa | jóhonaaʼéí | xwetm | łichíʼí | qwaaq | bįįh |
| chmpapk | dį́į́ | xlyʼa | ooljééʼ | nyiilyk | łizhin | mxweth | shash |
| sarapk | ashdlaʼ | xa | tó | mipukwimisish | náshdóí | ||
| xamxukk | hastą́ą́ | xalyʼaw | gah | ||||
| pxkyeek | tsostsʼid | xshpaa | atsá | ||||
| sapxukk | tseebíí | milxwee | gólízhii | ||||
| nymxmokk | náhástʼéí | ||||||
| shaxukk | neeznáá |
Naaltsoos bitsʼą́ą́dóó ééhózinii- Pritzker, Barry. A Native American Encyclopedia. Oxford: Oxford University Press, 1998. ISBN 0-19-513877-5.
|
Anaasází · Áshįįhí Kiisʼáaniígíí · Beehai · Béíyózhin · Chééwokii dinéʼiʼ · Chíshí · Dilzhʼíʼ · Dziłghą́ʼiʼ |
