Maricopa dinéʼiʼ
.jpg)
Maricopa dinéʼiʼ éí doodaiiʼ éí Piipaash / Pipatsje dinéʼiʼ [1] éí Bitsįʼ yishtłizhii atʼéʼ, Hoozdo Hahoodzodiʼ éí daʼbikéyah. Naakétłʼáhí bikéyah bikáágiʼ kédaʼhatʼį́ʼ; Kéyah Salt River Pima-Maricopa Indian Communitygiʼ adóó Gila River Indian Communityjiʼ ałdóʼ kédaʼhatʼį́ʼ. Díí naakigoʼ bitsįʼ yishtłizhii éí chooʼhoolʼį́į́hgoʼ kéhatʼį́ʼ. Maricopa dinéʼiʼ Pee Posh woolyéʼgiʼ éí Tooh Gila woolyéʼígíí bibąąhgoʼ daʼbighan, adóó Xalychidom Piipash woolyéʼígíí éí Tooh Áshįįh [2].
[łahgo áshłééh] Nitʼąąʼ nahané
Maricopa dinéʼiʼ éí Tooh Colorado dóó Tooh Gila ałhiihdiilį́į́hnidiʼ kédaʼhatʼį́ʼgoʼ daʼbighan nitʼę́ę́h; Yuma bigháádiʼ, aadi ayiisiʼ daʼbikéyah nitʼę́ę́h. 1501–1600 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí nidiiná anaa daʼhazlį́į́hgoʼ biniiná. Díí éí Quechan dinéʼiʼ dóó Moháábii dinéʼiʼ nidaʼdibaahgoʼ biniiná Maricopa dinéʼiʼ nidaʼdiiná. Díí éí Naakétłʼáhí bikéyahjiʼgoʼ. 1840’s biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Tahoniigááh dóó adooléʼeʼ nidasnį́į́hgoʼ Maricopa dinéʼiʼ anéélʼą́ą́hígíí yááʼadineesʼąąhdiʼ. Adóó éí biniiná Naakétłʼáhí dinéʼiʼ yił ałgáádeitʼááh adóó chooʼdaʼholį́į́hgoʼ haʼhoolzhiizh. 1857 biyihah yę́ędą́ą́ʼ anaa naʼdaʼhazlį́į́hgoʼ Naakétłʼáhí dinéʼiʼ dóó Maricopa dinéʼiʼ, Moháábii dinéʼiʼ dóó Quechan dinéʼiʼ yiikʼéh daʼdéísdlį́į́h; díí éí Maricopa Wells hoolyédiʼ nidaʼhíínéísdon.
Naakétłʼáhí dinéʼiʼ yiiłkéídaʼhatį́ʼgoʼ éí daʼakʼéʼjiʼ naanishígíí yidaʼhółʼąąh. Adóó éí binidaʼnishgoʼ yéé akʼiʼnidaʼdikaigoʼ iinaʼ adéíłį́ʼ.[1].
1801–1900 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Bilagáana nidaʼhanę́ę́hgoʼ yaʼnidiikai adóó éí Maricopa dinéʼiʼ dóó Naakétłʼáhí kéyah yaʼhádeisdzoʼ. Díí kéyahígíí éí Gila River Indian Community dóó Salt River Pima-Maricopa Indian Community woolyéʼ. Adóó oodlani Presbyterian woolyéʼígíí Maricopa dinéʼiʼ yiitáákaigoʼ yiiłnidaʼ halnéʼgoʼ naaskai. Adóó Bureau of Indian Affairsdę́ę́ ałdóʼ beeʼhazʼáanii bitsįʼ yishtłizhii bee yiiljiizhígíí adaʼyiilá adóó éí yee déílnishgoʼ akwii shį́į́h nahai. 1914 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Wááshindoondę́ę́ beeʼhazʼáanii Dawes General Allotment Act woolyéʼgoʼ yéédaʼdéíshnish (Díí beeʼhazʼáanii éí bitsį́ʼ yishtłizhii bikéyah tribal-held landsígíí individual ownership nilį́į́hgoʼ adaalyaʼ). Adóó éí 1926 biyihah yę́ędą́ą́ʼ B.I.A. éí ałhiikaigoʼ Pima Advisory Council woolyéʼgoʼ adaʼyiilá, díí éí Naakétłʼáhí dóó Maricopa dinéʼiʼ yaʼyáádaałtíʼ, adooléʼeʼ baʼhwiintį́ʼgoʼ. 1936 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Naakétłʼáhí dóó Maricopa dinéʼiʼ ałhiikaigoʼ ałgáádeitʼááh, díí éí Naakétłʼáhí dinéʼiʼ dóó Maricopa dinéʼiʼ biWááshindoon biConstitution hólǫ́ʼ doolééł haʼnį́į́hgoʼ ałgáádeitʼááh. Adóó éí binaajįʼ self-governance hólǫ́goʼ aalyá.[1]
1930’s biyihah yę́ędą́ą́ʼ Tooh Gila woolyéʼígíí dooniʼlį́į́hdaʼ silį́į́h, bilagaaná tó yaʼdanichį́ʼgoʼ łáhjiʼgoʼ adazlį́į́hgoʼ adaʼyiilá. Adóó 1974 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Naakétłʼáhí Naaltsoos nidéístsoos, Gila River Adjudication woolyégoʼ naaltsoos niiltsoos. Díí éí Aahwiinítʼį́ bá hooghandiʼ naaltsoos yaʼaltsooz adóó aadi baʼhwį́į́ntį́ʼgoʼ akwii shį́į́h nahai. 2008 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Naakétłʼáhí daʼhóneisná: largest Indian water-rights settlement, haʼnį́į́hgoʼ naaltsoos bee nidaʼneisdéí.
[łahgo áshłééh] Maricopa dinéʼiʼ bizaad
Maricopa dinéʼiʼ bizaad éí River Yuman Dialect atʼéʼ adóó Hokan-Siouan saadjiʼ atah yiisdzoʼ.[1] Díí éí Maricopa dinéʼiʼ bizaad, example atʼéʼ[3]:
| Maricopa dinéʼiʼ bizaad |
Diné bizaad | Maricopa dinéʼiʼ bizaad |
Diné bizaad | Maricopa dinéʼiʼ bizaad |
Diné bizaad | Maricopa dinéʼiʼ bizaad |
Diné bizaad |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| shenthik | tʼááłáʼiʼ | ipa | hastiin | xmaalym | łigaii | xat | łééchąąʼí |
| xvikk | naaki | sinyaok | asdzání | qwesm | łitsooí | qwaqt | łį́į́ʼ |
| xmokk | tááʼ | nyaa | jóhonaaʼéí | xwetm | łichíʼí | qwaaq | bįįh |
| chmpapk | dį́į́ | xlyʼa | ooljééʼ | nyiilyk | łizhin | mxweth | shash |
| sarapk | ashdlaʼ | xa | tó | mipukwimisish | náshdóí | ||
| xamxukk | hastą́ą́ | xalyʼaw | gah | ||||
| pxkyeek | tsostsʼid | xshpaa | atsá | ||||
| sapxukk | tseebíí | milxwee | gólízhii | ||||
| nymxmokk | náhástʼéí | ||||||
| shaxukk | neeznáá |
Naaltsoos bitsʼą́ą́dóó ééhózinii- Pritzker, Barry. A Native American Encyclopedia. Oxford: Oxford University Press, 1998. ISBN 0-19-513877-5.
|
Anaasází · Áshįįhí Kiisʼáaniígíí · Beehai · Béíyózhin · Chééwokii dinéʼiʼ · Chíshí · Dilzhʼíʼ · Dziłghą́ʼiʼ |
