Dziłghą́ʼiʼ

Łaʼ Naabeehó adaʼnį́į́hgoʼ éí azhí Dziłghą́ʼiʼ éí White Mountain Apache oolyé, daʼnį́į́h. Naaná łaʼ adaʼnį́į́hgoʼ éí tʼáá atʼééh Western Apache oolyéʼ daʼnį́į́hgoʼ yaʼdaʼhalnéʼ. Akwii tʼéígoʼ naakigoʼ hané hólǫ́ʼ. Naaná bílaʼashdlaʼiʼ Chiricahua Apache woolyéʼígíí éí doo Dziłghą́ʼiʼ woolyéʼdaʼ, éí Chíshí daalyéʼ.

Dziłghą́ʼiʼ dinéʼiʼ biseal.	Bitsį́ʼ yishtłizhii San Carlos Apache woolyéʼígíí biseal.	Bitsį́ʼ yishtłizhii Tonto Apache woolyéʼígíí biseal.
Bitsįį yishtłizhii Shádiʼááh dóó Eʼeʼaahjí W.B.A.di kéédahatʼínígíí bikéyah tʼáá dah siʼąą ńtʼę́ę́ʼ beʼelyaaígíí

Dziłghą́ʼiʼ dinéʼiʼ éí bílaʼashdlaʼiʼ White Riverji daʼbikéyahígíí oolyé, áádóó Bitsį́ʼ yishtłizhii daʼnilį́į́h. Hoozdoh hahoodzoji éí biʼbikéyah siʼááh. Bikéyah éí Fort Apache Indian Reservation woolyé bilagaaná bizaadjiʼ áádóó bizhiʼígíí éí White Mountain Apache Tribe of the Fort Apache Reservation woolyéʼgoʼ yeeʼadaʼdoozhí.

Bílaʼashdlaʼiʼ San Carlosjiʼ kédahotʼį́ʼniʼígíí éí Dziłghą́ʼiʼ-White Riverjiʼ kédahatʼį́ʼniʼígíí yiiłkʼéh daʼhiidiʼniʼ, adoo bizaad ałdó tʼááłá yeeʼyaʼdaałtiʼ. Díí bizaad éí Athabaskan languagejiʼ (Southern Athabaskan language) ataah yiisdzoʼ (bizaadígíí éí tʼáá asdąą Naabeehó bizaad naʼhalingoʼ yééʼyaʼdaałtʼiʼ).

Dziłghą́ʼiʼ dinéʼiʼ daʼnaazhjááʼiʼígíí

Dziłghą́ʼiʼ, Dził Łigaiijiʼ kédahtʼį́ʼniʼígíí naakigoʼ daʼshijáá:

• Dził łigaii eʼeeʼaahjiʼ kédahtʼį́ʼniʼígíí éí Łįįnábáha dinéʼiʼ, azhí éí "Łąąhgoʼ Naabaahii"jiʼ nį́į́hgoʼ oolyéʼ (Many go to War People).
• Dził łigaii haʼaʼaahjiʼ kédahtʼį́ʼniʼígíí éí Dził Ghą́ʼ, azhí éí "Dził bikáágiʼ bílaʼashdlaʼiʼ daʼbighanígíí"jiʼ nį́į́hgoʼ oolyéʼ (On top of Mountains People).

Cibecuejiʼ Dziłghą́ʼ daʼhikááhígíí. Saad Cibecue éí Naakaii bizaad bitsʼąądę́ę́ʼiʼgiʼ átʼé. Dziłghą́ʼiʼ bizaadjiʼ éí Dishchíí Bikoh "Łííchii bikooh"jiʼ daʼbighanígííjiʼ nį́į́hgoʼ oolyéʼ (People of the Red Canyon):

• Dziłghą́ʼiʼ Gołkizhn woolyéʼígíí éí, "Bikáágiʼ yiishtłiizhígíí" daalyé. Díí éí dził neelį́į́hgoʼ, dził bąąhdiʼ gad beeʼhalkiishígíí tʼaa haníʼ (Spotted on Top People).
• Dziłghą́ʼiʼ Tłʼohkʼadigain, Tłʼohkʼadigain Bikoh Indee daalyéʼígíí éí, "Tłʼooh bikooh bidaaʼgoʼ hólǫ́ʼígíí"ji nį́į́hgoʼ oolyéʼgiʼ átʼé? (Canyon of the Row of White Canes People).
• Cibecuejiʼ Dziłghą́ʼiʼ daʼbighan ałdóʼłá Dziłghą́ʼé, Dził Tʼaadn daalyégoʼ daʼbighan. Dził Tʼaadnjiʼ nį́į́hgoʼ éí "Dził biniistsʼaahdiʼ"jiʼ nį́į́hgoʼ oolyéʼ (Base of Mountain People/Side of Mountain People).

San Carlos Apache éí Tsékʼáádn daalyé, Dziłghą́ʼiʼ bizaadjiʼ.

• Dziłghą́ʼiʼ Nadah Dogalniné woolyéʼígíí éí, "Mescal yiistłʼin dinéʼiʼ/Mescal dooʼhalnį́į́híʼ dinéʼiʼ" (Mescal éí bizhééʼ hólǫ́ʼniʼ oolyé). (Spoiled Mescal People’, ‘Tasteless Mescal People’).
• Dziłghą́ʼiʼ Tsékʼáádn/Tsandee Dotʼán woolyéʼígíí éí, "Kóʼ dinéʼiʼ bitsį́į́hgoʼ"jiʼ nį́į́hgoʼ oolyéʼ (Ayiisígíí San Carlos dinéʼiʼ). (It is Placed Alone beside the Fire People’, ‘real’ San Carlos).
• Dziłghą́ʼiʼ Tʼiisibaan/Tʼiis Tsebán woolyéʼígíí éí, "Tsé bitaah tsʼis łibaʼígíí"jiʼ nį́į́hgoʼ oolyéʼ (Cottonwoods Gray in the Rocks People).
• Dziłghą́ʼiʼ Tséjìné woolyéʼígíí éí, "Tséjiʼjiní"jiʼ nį́į́hgoʼ oolyéʼ (Dark Rock People).
• Dziłghą́ʼiʼ Tsé Binestʼiʼé woolyéʼígíí éí, "Tsé ałhééntʼíʼ"jiʼ nį́į́hgoʼ oolyé (Rock encircling People).

Tonto Apache daalyéʼígíí éí Dilzhé`e daalyéʼ. Saad "Tonto" éí Naakaii bizaad átʼé, Dooʼahaalyąąhgoʼ oolyéʼ. Tʼaa Dziłghą́ʼiʼnidiʼ akwii tʼéígoʼ daʼboozhí.

• Dziłghą́ʼiʼ Dasziné Dasdaayé Indee woolyéʼígíí éí, "Dahsání daʼsidahʼiʼ Dinéʼiʼ"jiʼ nį́į́hgoʼ oolyéʼ (Porcupine Sitting above People).
• Dziłghą́ʼiʼ Tú Dotłʼizh Indee woolyéʼígíí éí, "Tó dootłʼizhʼiʼ Dinéʼiʼ"ji nį́į́hgoʼ oolyéʼ (Blue Water People).
• Dziłghą́ʼiʼ Dotłʼizhi HaʼitʼIndee woolyéʼígíí éí, "Dootłʼizhíʼ habitiin Dinéʼiʼ"ji nį́į́hgoʼ oolyéʼ (Turquoise Road Coming Up People/Kin Łani-Morman Lakejiʼ kédaʼhatʼį́ʼniʼígíí).
• Dziłghą́ʼiʼ Tsé Hichii Indee woolyéʼígíí éí, "Tsé Kiichii Dinéʼiʼ"ji nį́į́hgoʼ oolyéʼ (Horizontal Red Rock People/Oak Creek-Sedonajiʼ kédaʼhatʼį́ʼniʼígíí).

Southern Tonto Apache daʼhiikááhígíí akwiigoʼ shį́į́h daʼhiikááh nitʼę́ę́h.

• Dziłghą́ʼiʼ Tsé Nołtłʼizhn woolyéʼígíí éí, "Tsé Noltłʼizhnii Dinéʼiʼ"ji nį́į́hgoʼ oolyé (Rocks in a Line of Greenness People/?Jagged Rock?)
• Dziłghą́ʼiʼ Dil Zhęʼé woolyéʼígíí éí, "Bizhítsózí"ji nį́į́hgoʼ oolyéʼ (People with high-pitched voices).

Łáhjiʼ Dziłghą́ʼiʼ daʼhiikááhígíí éí bizhí doo bił beeʼhózindaʼ, doohólǫ́ʼdaʼ dishjį́ʼgoʼ (ashdlaʼgoʼ bizhí doo beeʼhózindaʼ).

Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ éí Dziłghą́ʼiʼ yiiłtááh nidaʼnę́ę́h nitʼę́ę́h, tʼaałáʼiʼ táádaʼdinę́ę́h łééh nitʼę́ę́h. Chʼooʼdaʼ hólį́į́hgoʼ kédaʼhatʼį́ʼ nitʼę́ę́h. Bilagaaná dóó Naakai łį́į́ʼ bił nidaʼdiijááʼígíí éí doo bił beeʼdaʼhózingoʼ Yavapai Apaches; éí doodaiiʼ éí, Yuma Apaches déíłníʼ nitʼę́ę́h. Naaná Dilzhʼíʼ Tooh Colorado yiikʼiʼjiʼgoʼ kéíhaʼtʼį́į́hígíí éí bilagaaná bizaadjiʼ Yuma Apaches; éí doodaiiʼ éí, Mohave Apaches déíłníʼ nitʼę́ę́h.

Dishjį́ʼgoʼ Dziłghą́ʼiʼ bikéyah baʼhadasdzoʼígíí

Dziłghą́ʼiʼ bikéyah Fort Apache Indian Reservation

Dziłghą́ʼiʼ bikéyah Fort Apache Indian Reservation woolyéʼígíí éí Hoozdo Hahoodzo biyiidi haʼdoodzo. Kéyahígíí éí 2,627.608 dikʼą́ʼ tsin sitʼą́ʼ aniiłtsoh (4,805.474 km²). 12,429 Dziłghą́ʼiʼ kéyahdaʼ hatʼį́ʼ, díí éí 2000 biyihah yę́ędą́ą́ʼ bílaʼashdlaʼiʼ daaltá. Chʼílwozhgiʼ kin siniilígíí éí atiisgoʼ anłtsoh.

Dziłghą́ʼiʼ bikéyah bikáágoʼ éí Ńdíshchííʼ yiiláh. Tsiiʼ Dził biyaaʼgiʼ Dziłghą́ʼiʼ bikéyah haadzo, naaná Dził Łigaii éí ałdó Dziłghą́ʼiʼ bikéyah bikáágiʼ siʼąąh. Dziłígíí éí 11,403 anzaadgo adeisʼeez (3,476 m) daʼdéízʼaah.

Dziłghą́ʼiʼ bikéyah bikáágo éí daʼiinish, díí éí: Sunrise Ski Resort (nizhdaʼdilzhóʼ biłhaazʼą́ą́ʼ), Hon Dah Resort dóó Casino (Naʼazhǫǫsh bił hózʼąąʼ), Fort Apache Historic Park, Apache Cultural Center dóó Museum, áádóó Kinishba Ruins ("Kinłibá", anaasází bikin néélį́į́hgoʼ biłhaazʼą́ą́h).

Dziłghą́ʼiʼ bikéyah San Carlos Apache Indian Reservation

Dziłghą́ʼiʼ bikéyah San Carlos Apache Indian Reservation woolyéʼígíí éí Hoozdo Hahoodzo biyiidi haʼdoodzo. Kéyahígíí éí 2,910.7 dikʼą́ʼ tsin sitʼą́ʼ aniiłtsoh (7,538.7 km²). 2000 biyihah yę́ędą́ą́ʼ bílaʼashdlaʼiʼ daaltá yę́ędą́ą́ʼ éí 9,385 aneelą́ą́h bílaʼashdlaʼiʼ kédahatʼį́ʼ. 1871 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí kéyah haadzo. Kin Sengaa woolyégoʼ daʼshijááʼígíí éí atiisgoʼ anąąłtsoh, kin Tsé Dootłʼizh woolyéʼígíí éí Sengaa biniʼniil.

Daʼiinishígíí éí: Apache Gold Casino (Naʼazhǫǫsh bił hózʼąąʼ), San Carlos Apache Culture Center (Dziłghą́ʼiʼ biculture center biłhaazʼąąʼ), tó bikáágiʼ tsin naaʼeeł taahaʼniił, San Carlos Lakediʼ, áádóó nidaʼazhééhjiʼ ałdóʼ beeʼbéeso alį́į́h.

Dziłghą́ʼiʼ bikéyah Tonto Apache Tribe

Dziłghą́ʼiʼ bikéyah Tonto Apache Tribe woolyéʼígíí éí Hoozdo Hahoodzo biyiidiʼ haʼhoodzo. Kéyahígíí éí 85 acres (343,982.796 m²) aniiłtsoh. 140 anééhlą́ą́ bílaʼashdlaʼiʼ kéyah yiikáágiʼ daʼbighanígíí; áádóó 110 anééhlą́ą́ʼgo éí binaaltsoos daʼhólǫ́ʼ Tonto Apachejiʼ. 102 anééhlą́ą́ʼgo éí Tonto Apache bikéyah yiikáá daʼbighan (Tonto Apache Tribe, 1994).

Kéyah haadzoʼígíí éí kin Payson beeʼwoojiʼígíí bigháágo ahólyééh.

Naʼazhǫǫsh Mazatzal Casino woolyéʼgoʼ siʼąąhígíí éí naanish nitsáʼgoʼ yiilwoł, áádóó chidi bitoo ałdóʼłáʼ baʼadaʼazʼą́ą́h kéyah bikáágiʼ.

Dziłghą́ʼiʼ daʼbighan.

Apachean tribes ca. 1701–1800 biyihah yę́ędą́ą́ʼ kédaʼhatʼį́į́hígíí naashchʼą́ą́ʼ (WA – Dziłghą́ʼiʼ, N – Naabeehó, Ch – Chíshí, M – Naashgalí, J – Beehai, L – Tsétah chíshí, Pl – Halgai hóteelji chíshí

Béésh Łichíʼii biyiʼdóó ił Nahazʼą́ baa Haneʼ

---

• Dziłghą́ʼiʼ dinéʼiʼ biweb site (Bilagáanakʼehjí)
• Dilzhʼíʼ Dinéʼiʼ dóó Dziłghą́ʼiʼ biweb site (Bilagáanakʼehjí)
• http://www.sancarlosapache.com/home.htm / Dziłghą́ʼiʼ Dinéʼiʼ tʼáá átʼé daʼhikááhígíí biweb site (Bilagáanakʼehjí)

• http://www.hon-dah.com/: Bílaʼashdlaʼiʼ chʼá niidaʼkaiígíí / Naʼazhǫǫsh bił hózʼąąʼjiʼ (Bilagáanakʼehjí)
• http://www.apachegoldcasinoresort.com/: Bílaʼashdlaʼiʼ chʼá niidaʼkaiígíí / Naʼazhǫǫsh bił hózʼąąʼjiʼ (Bilagáanakʼehjí)
• http://www.777play.com/home.cfm? : Bílaʼashdlaʼiʼ chʼá niidaʼkaiígíí / Naʼazhǫǫsh bił hózʼąąʼjiʼ (Bilagáanakʼehjí)
• http://www.sunriseskipark.com/ : Bílaʼashdlaʼiʼ chʼá niidaʼkaiígíí / nizhdaʼdilzhóʼ biłhaazʼą́ą́ʼ (Bilagáanakʼehjí)
• http://www.wmat.us/wmaculture.shtml : Bílaʼashdlaʼiʼ chʼá niidaʼkaiígíí (Bilagáanakʼehjí)

Naaltsoos bitsʼą́ą́dóó ééhózinii

---