Naabeehó

"Wikiibíídiiya" bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ
("Diné bikéyah"dę́ę́ʼ)
Jump to: navigation, search
Kéyah
Diné Bikéyah
Naabeehó Bikéyah
(Naabeehó Bináhásdzo)
Navajo flag.svg TheNavajoNationSeal.png
LocationNN.svg
Wááshindoon Bikin
Naatʼáanii
Wááshindoon Bizaad
Kéédahatʼínígíí
~173,987 (Naabeehó)
Wááshindoon Bikéyah Bibéeso ($)

Naabeehó dineʼé bikéyah éí Diné bikéyah woolyé (Naabeehó bikéyah ałdóʼ woolyé).

Naabeehó; éí doodaiiʼ éí, Diné dinéʼiʼ éí bitsį́ʼ yishtłizhii dinéʼiʼ átʼé. Naabeehó bikéyah éí Hoozdoh hahoodzo, Yootó hahoodzo, dóó Áshįįh biiʼtó hahoodzo biyiihíʼ siʼááh. Diné Bikéyah éí 36°9′17″N 109°34′45″W-di biłhazʼą́ą́. 298,197 anéélą́ą́h diné Naabeehó yeeʼadah doozhíʼ (Binaaltsoos CIB daʼhólǫ́), díí éí 2000 biyihah yę́ędą́ą́ʼ diné daaltá.[1] 173,987 (58.34%) aneelʼááhgo Diné Naabeehó bikéyah yikáaʼgi daʼbighan, áádóó 131,166 aneelʼááhgo éí Hoozdoh hahoodzojiʼ daʼbighan (17,512 aneelʼááhgo éí Maricopa County, dóó Hoozdoh woolyédi kin daʼshijááʼígíí, aadi daʼbighan. Áádóó aadi naanish yikéé nidaʼkai, naaná łaʼ éí oltá yiikéé nidaʼkai).

Naabeehó bikéyah bikáaʼgi bee hazʼáanii adéíłʼį́į́hniʼígíí éí Naabeehó biWááshindoondę́ę́ʼ beesh bąąh daʼsiʼąąhniʼ yéélʼąąh nidaʼiislį́į́hígíí átʼé, áádóó éí yéé diné yiʼkʼiʼ deizį́į́h.

Naaná łaʼ Naabeehó éí Tó Ntsʼósíkooh Bibąąhgi Bitsįʼ Yishtłizhii Bináhásdzodi daʼbighan.

Naabeehó bikéyah bikáaʼgi éí Diné bizaad tʼáádiʼ diné yééyaʼdaałtʼiʼ, naaná bilagáana bizaad ałdóʼ yééyaʼdaałtʼiʼ.

Naabeehó bikéyah hádzoígíí[łahgo áshłééh]

Naabeehó bikéyah dį́įʼgo dził siniilígíí bee hoodzo.

Naabeehó bikéyah dį́įʼgo dził siniilígíí bee hoodzo áádóó dį́įʼgo tó adaazlínígíí ałdóʼ beeʼhoodzo. Dį́įʼgo dził bee hoodzoígíí éí Sisnaajiní, Tsoodził, Dookʼoʼoosłííd, áádóó Dibé Nitsaa.

Náhookǫsjigo éí Nóódaʼí bikéyah siʼááh, áádóó haʼaʼaahjigo éí Beehai, dóó akwii shį́į́h kiisʼáani kédaʼhatʼį́. Shádiʼááhjigo éí Naashtʼézhí kédaʼhatʼį́. Áádóó Oozéí / Ayahkinii dóó Béíyózhin Southern San Juan band woolyéhígíí Naabeehó bikéyah ałnį́įʼgiʼ kédaʼhatʼį́ áádóó tʼáá bí bikéyah daʼhólǫ́.

Yootó hahoodzoji Naabeehó bikéyahígíí éí "Checker-board"[2] woolyégo bił hádahaasdzo. Tłʼohchiní, Tʼiistsoh, dóó Tó Hajiilneehé éí áłtsʼíísígo hádahiisdzo áádóó tʼáá sahdii siniil (íiyisíí Naabeehó bikéyah doo bikáaʼgi hádahwiisdzo da). Áádóó Jádító ałdóʼ áłtsʼíísígo hádzo, Oozéí bikéyah éí binaahgo bił hádzo. Áádóó kéyah nidaʼhaznį́į́hígíí ałdóʼ Naabeehó bikéyah átʼé, nitságo kéyah naʼhaznį́į́hígíí éí Big Boquillas Ranch woolyé. Áádóó łaʼ éí Kin Łánijiʼ kéyah nidaʼhaznį́į́h áádóó łaʼ éí Béésh Siniljiʼ kéyah nidaʼhaznį́į́h.

Naabeehó bikéyah éí Eʼeʼaahjí Bijiniyah Hahoodzo asdą́ą́ beeʼniiłtsoʼ;[3] éí doodaiiʼ éí, Swii Lankʼa asdą́ą́ beeʼniiłtsoʼ. Naabeehó bikéyah (Navajo Nation) éí 26,000 dikʼą́ʼ tsin sitʼą́ʼ aniiłtsoh (67,339 dikʼą́ʼ kilometres, 17 miil tsoh acres aniiłtsoh).[3]

Naabeehó bighan, Sooléí háhoodzodi 1880 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éélkid.
Naabeehó bidaʼakʼéʼ, 1880 yihah yę́ędą́ą́ʼ.

Nitʼąąʼ nahané[łahgo áshłééh]

1863–1864: 8,500 Naabeehó Hwéeldigo naʼneeskáád
Wááshindoondę́ę́ʼ Naabeehó bilį́į́ʼ biʼoh anáá yiidlá:
1934 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Diné Bikéyahdi 1,053,498 dibé hólǫ́ǫ́ ńtʼę́ę́ʼ.
1946 biyihah yę́ędą́ą́ʼ ~449,000 tʼéiyá yisdzííʼ.

Ndaʼałkaahí adaʼnį́į́hgo éí Naabeehó dóó Dziłgą́ʼiʼ dóó Chishí dinéʼiʼ Hakʼaz dineʼé bikéyahdę́ę́ʼ yiikai. Áádóó Deeteel bikéyahji ałdóʼ bílaʼashdlaʼí łaʼ daʼbighan, díí éí Athabaskan languagejiʼ yaʼdaałtiʼ ałdóʼ. Aadi bílaʼashdlaʼí daʼbighanígíí éí "Dene" yééʼadaʼdoojiʼ.

Nidáʼááłkááʼiʼ ałdóʼ adaʼnį́į́h, 1000 AD biyihah yę́ędą́ą́ʼ Southwest of the USjiʼ chʼiʼiildééh áádóó nidaʼhazná. Díí bílaʼashdlaʼí éí kʼadi Naabeehó, Dziłghą́ʼiʼ, Chíshí, Tsétah Chishí, dóó Halgai hóteelji Chíshí daalyéʼigíí kwiijiʼ chʼiʼniikai áádóó nihiizaad ałdóʼ asdą́ą́ ałyééł tʼéigo yaʼdeeltiʼ.

1620’s biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí saad "Apachu de Nabajo"[4] chʼoozhʼį́į́hdiʼ, díí éí Naakáí łibáʼiʼ (Dibé diníí bikéyahdę́ę́ʼ naʼgháágo) akwii tʼéigo Diné daʼyiizhí. 1640’s biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Naakáí łibáʼiʼ Diné "Navajo" (Naabeehó) deiłnį́į́hgo daʼyoozhí áádóó naaltsoos ałdóʼ akwii tʼéigo yiikáá adaʼyiilá.

1780’s biyihah yę́ędą́ą́ʼ Naakáí łibáʼiʼ dóó Naabeehó ałchʼiʼ nidaʼdiibaʼgo yaʼnaakai.

Hwéeldi[łahgo áshłééh]

18631864 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí anaʼiʼ dahaazlį́į́h áádóó nidaʼhadzidgo nidaʼhashjiizh. 8,500 Naabeehó Hwéeldigo naʼneeskáád (Yootó hahoodzodi).[5][6] Naaná iidąą Wááshindoondę́ę́ʼ Bee hazʼáanii-Indian Removal Act woolyégo beeʼooʼnish, díí bee hazʼáanii éí Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Andrew Jackson yéé lą́ą́h aslį́į́h 1830 biyiʼ yihah yę́ędą́ą́ʼ. Díí bee hazʼáanii éí Bitsį́ʼ yishtłizhii yiikʼiʼjįʼ naalnish, áádóó ałgááh nahį́į́l káágo bee hasʼą́ą́h. Kéyah ałdóʼ bee nitʼį́į́hgo bee hasʼą́ą́h. Akónidiʼ doo tʼáá átʼé Naabeehó Hwééldigo naʼnééskáádaʼ, Naatsisʼáán, Shą́ą́ʼtóhí, Tsʼah Biiʼ Kin, Kʼaiʼbiiʼtó, Łichíiʼii, Yaaniilkʼidji Naabeehó dabighanígíí áádóó naakaidaʼ.

Hwéeldidi Naabeehó dasnááhígíí naałnį́į́h, tahoniigááh, áádóó dichin (naadą́ą́ʼ dóó daʼdiniʼsééhdaʼ) biniiná Naabeehó adein nidaʼháázlį́į́h. Hastʼą́ą́ naahai Hwéeldi Naabeehó dasnááhgo, áádóó 1868 biyiʼyihahgo éí Hwéeldidę́ę́ʼ hwéédaʼiisníí (Naaltsoos sání hadiilyágo iindaʼ).

Hwééldidę́ę́ʼ niʼnádaʼiisnaahgo, Wááshindoondę́ę́ʼ bilagáana yikʼiʼdaʼdiilníí Naabeehó biWááshindoon nilį́į́hgo áádóó yikʼiʼdeizʼį́į́hgo. Díí bikʼiʼhódiinííʼígíí éí "dictator" naahalingo Naabeehó biWaashindoon yiʼyoołwoł nitʼę́ę́h;[7] akóndiʼ dooʼakwii tʼéigo yeeʼadoojiidaʼ. "Indian Agent" woolyégo yeeʼadoojí.

1923 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí chidí bikʼáh hadéélʼį́į́ʼ Naabeehó bikéyah bikáaʼgi, Tʼáá Bííchʼį́įdii náʼhosʼáágiʼ. Áádóó Wááshindoondę́ę́ʼ bee hazʼáanii adeiłini, Naabeehó biWááshindoon adáʼyiilá. Díí éí Naabeehó bikéyah "lease" alį́į́h doolééł biniiyé. Áádóó éí chidí bikʼáah hágéédigo beeʼlą́ azlį́į́h, áádóó naas naʼhodeishzhiizhgo éí łéétsoh dóó tsékǫʼ (łééhzin) ałdóʼ hágéédiʼígíí beeʼlą́ʼ nidaʼiizlį́į́h.

Wááshindoondę́ę́ʼ Naabeehó bilį́į́ʼ biʼoh anáá yiidlá[łahgo áshłééh]

1930s biyihah yę́ędą́ą́ʼ Wááshindoondę́ę́ʼ Naabeehó bilį́į́ʼ biʼoh adoolniił nį́į́hgo, beeʼdaʼdeizhnish. Kéyahígíí nidineesdzaʼ áádóó łéézh akáágiʼ yaʼatʼééhígíí dóó bikʼiʼ naʼanéʼígíí, bił yooʼahaahiyooł áádóó naʼhaałtingo bił yooʼaháʼééł. Kéyahígíí tʼáá yééhgo bikʼiʼ naʼniilkáádiígíí biniiná átʼé. Díí beeʼhasʼaanii alyáʼígíí éí tʼáá doo Naabeehó yéélą́ʼ daʼaslį́į́hdaʼ. Miil tsoh anéélą́ą́hgo dibé, łį́į́ʼ, tłʼízí nideis tséédiʼ beeʼeldǫǫh yeeʼyiitʼa daʼasdǫǫn.[8][9]

Naabeehó biWááshindoon[łahgo áshłééh]

Naabeehó biWááshindoon éí Tségháhoodzánídi bikin naazniil. Béésh bąąh dah siʼání yaʼanájááʼgiʼ bikin ʼeelkid.

Bilagáana tʼáadoo Naabeehó yiitáá hiiné yę́ędą́ą́ʼ éí Naabeehó binaatʼaanii hastóí bitáá doo naadiiltééh, díí éí diné iilį́į́hgo baʼnitsáʼhakéésígíí dóó yáʼátʼééhgo naʼháʼaʼhiʼgiʼ. Áádóó díí naatʼaanii éí diné yitʼááh naagháágo dóó diné yiiłnaalnishgo binaanish iiłį́į́h (Dóó éí tʼáá biʼyaanitsééh kéésígíí bikʼéhgo hóʼááłdaʼ). Díí naatʼaanii binaʼadiikʼid hólǫ́ go éí hataałi; éí doodaiiʼ éí, łaʼ hastóí daʼhólónígíí nabidiikʼidgo adę́ę́ʼ hádeitʼééhgo biłchʼó haʼááh.

Naatʼaanii naakigo ałʼą́ą́h átʼé, łaʼ éí Nabaahji naatʼaanii nilį́į́h. Díí éí anaaʼ hólǫ́ǫgo naatʼaanii adaalʼį́į́h áádóó baʼoodlííhgo naatʼaanii nilį́į́h łééh. Áádóó łaʼ naatʼaanii éí Hózhǫ́ jiʼ naatʼaanii nilį́į́h, díí naatʼaanii éí tʼáá akǫh diné daʼbighanígíí yííłnaanish áádóó adooleʼéʼ baʼdahwiintʼį́į́hgo atah yaʼnátʼį́į́h. Łahgo éí naatʼaanii ałyiinéíkáá nitʼééh díí ałhiinéíkááʼígíí éí Naachid woolyé. Díí éí łáhdę́ę́ʼ Naabeehó binaatʼaanii ałhiikáá áádóó éí adóóleʼéʼ baʼdahwiintʼį́į́h łééh (Nabaahjiʼ naatʼaanii dóó Hózhǫ́ jiʼ naatʼaanii ałhiikááh). Díí átʼéego naatʼaanii diné yiiłnidaalnishgo 1923jįʼ beeʼnaʼholzhiizh. Áádóó éí 1923 doo kwiishdę́ę́ éí diné biWááshindoon aalyáʼ, díí éí Naabeehó biWááshindoon dóó Wááshindoon (Kin Náhalgháí) ałyiiłnaalnish. Bee hazʼáanii beeʼooʼnishígíí éí "Nation to Nation relationship / Nation within a Nation" woolyéʼígíí beeʼooʼnish (Cherokee Nation vs. State of Georgia: 30 U.S. 1 (5 Pet. 1831) bee hazʼáanii). Naaná Public Law 93-638: "Self-Determination Act" woolyéhígíí ałdóʼ beeʼooʼnish.[7]

Naabeehó biWááshindoon éí Tségháhoodzánídi bikin naazniil, áádóó ashdlaʼgo éí ałtsádzo "Agencies" bee woojiʼhiʼígíí. Áádóó éí ałtsá naaná dzo, díí éí tʼáá naaznil dabinighan naazniiligo. Naaná łaʼ táá naaznil dabinighanígíí éí "Navajo Nation Local Governance Act (LGA) (bee hazʼáanii: 26 N.N.C. Section 102 (B))" woolyéígíí yeedeilnish. Díí éí táá naaznil dabinighango tʼáá biʼdiné yaʼhoʼááł áádóó Wááshindoondę́ę́ʼ béeso chʼiʼhiidiitʼáá hiʼgiʼ tʼáá kʼéʼhasdoon tááʼ naaznilí bighanjį́ʼ yaʼahiindééh, akǫndi Tségháhoodzání baʼnahanéʼ naaltsoos bikáaʼgi (Aadi bił ash jááh adaalné).[7]

Naabeehó binaatʼáanii dahdineezbinígíí dóó kʼad dahsidáhígíí[łahgo áshłééh]

Manuelito (Hastiin Chʼil Haajiní), Naabeehó biNaatʼáanii
Presidentígíí (1991+)[10][11] Tribal Chairmanígíí (1922–1991)[12]
Ben Shelly 2011–
Joe Shirley, Jr. 2002–2011
Kelsey A. Begaye 1998–2002
Milton Bluehouse, Sr. 1999
Thomas Atcitty 1998
Albert Hale 1994–1998
Peterson Zah 1991–1994
Leonard Haskie 1988–1991
Peter MacDonald 1987–1988
Peterson Zah 1983–1987
Peter McDonald 1970–1982
Raymond Nakai 1963–1970
Paul Jones 1955–1963
Sam Ahkeah 1946–1955
Chee Dodge 1942–1946
Jacob C. Morgan 1938–1942
Henry Taliman, Sr. 1937–1938
Thomas Dodge 1932–1936
Deshna Clah Chischilly 1928–1932
Chee Dodge 1922–1928

Daʼiinish Naabeehó bikéyah bikáaʼgo[łahgo áshłééh]

Naabeehó bikéyah bikáágo daʼiinishígíí éí naanish yazhí diné tʼáá bidei yííłjééʼígíí hólǫ́: diyogí, béésh łigaii yitsʼeed, áádóó Naabeehó bikéyah bikáágo naʼnilkaad áádóó nidaʼį́į́hji diné yee akʼiʼnidaʼdiikáí áádóó akwíí tʼéigo béeso yééʼadiełʼį́į́h. Naanáłá naanish déíjééʼígíí éí Navajo Tribal Utility Authority (NTUA), áádóó Navajo Housing Authority (NHA)jiʼ ałdółá diné nidaalnish. Áádóó Naabeehó bikéyah bikáágo kin nitsá daʼnaazhjáágo éí tsį́į́łgo chʼiyaan adaalʼį́į́hgo dóó Diné Market Bashasgo ałdóʼ diné nidaalnish. Naanish nitsájíʼ daʼiinishígíí éí tsékǫʼ hagédiʼjiʼ, díí éí Dziłíjiin bighą́ą́jiʼ hagédiʼ. Peabody Energy Corporation éí tsékǫ hadeigédiʼ, 1960’s biyihah yę́ędą́ą́ʼ daʼdeizhnish áádóó éí 8 míiltsoh tons aneelʼą́ą́hgo tsékǫʼ hadeigédigo ninahah (Tsékǫ low-sulfur thermal coal woolyéígíí hagédi). 1970 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Navajo Agricultural Products Industry (NAPI) woolyégo naanish haalwod, díí daʼiinishígíí kʼé diilyéʼjiʼ binidaʼnish. 68,000 acres bikáá bikáájiʼ kʼé diilyé, áádóó naʼniilkaadi ałdóʼ binidaʼanish. 2006 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Naabeehó biWááshindoon dóó Republic of Cuba naaltsoos bikáaʼgi ałgáádeitʼąʼ "trade agreement" woolyéígíí beeʼałgáádeitʼąʼ, díí éí Cuba biWááshindoon NAPIdi adooléʼéʼ kʼé daʼdiilyéʼígíí nidaʼyiiłniih doolééł biniiyé naaltsoos haʼdiilyá. 2008 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Naabeehó Naʼazhǫǫsh łaʼ ąąʼadaʼyiilá, díí naʼazhǫǫsh éí Fire Rock Navajo Casino woolyégo bizhí. 1948 biyihah yę́ędą́ą́ʼ The Kerr-McGee Company, ałtsé łéétsoh hagédi hayiiłwod Naabeehó bikéyah bikáágo áádóó iidáʼ Naabeehó atah nidashnish yééh bitsʼiis bąąh dah hooʼaah (Atsʼiis naałdzid baʼnidas tʼį́į́hdiʼ)[13]. Łéétsoh baʼatʼééʼ hólǫ́ǫgo baʼakwii hóniizį́į́h.

Hydro Resources, Inc., (HRI) éí łéétsoh hagédi doolééł Naabeehó bikéyah bikáaʼgi daʼniihgo naaltsoos nideistsoos, nitʼééh. Áádóó Naabeehó biWááshindoon doodaiiʼ daʼdiniih, 2005 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Naabeehó biNaatʼaanii Alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Joe Shirley, Jr. áádóó Naabeehó bibéésh bąąh dah siʼání yaʼanájááʼígíí doodaiiʼ daʼdinį́į́h áádóó yéé ałkéé nikáí. Bee hazʼáanii "Diné Natural Resources Protection Act of 2005" woolyégo haʼdeidiilá áádóó beeʼlą azlį́į́h, díí éí Naabeehó bikéyah bikáágo doo łéétsoh hagédidaʼ doolééł nį́į́hgo bikáá.

Oltá naazniilígíí Naabeehó bikéyah bikáaʼgo[łahgo áshłééh]

Naabeehó bikéyah bikáágo oltá naazniilígíí éí Navajo Nation Board of Education yikʼiʼ déízį́į́h. Díí Tsin neʼheeshjíí yaʼdahná hazʼąąniʼígíí éí 11 daʼnidin bįįh. Navajo Nation Board of Education éí Naabeehó bibee hazʼáanii Title 10 beeʼoonish (Education Act of 2005 ałdóʼ woolyé). 2005 biyihah yę́ędą́ą́ʼ bee hazʼáanii Béésh bąąh dah siʼání yéélą́ daʼaslį́į́h. Naaná díí tsin neʼheeshjíí oltájiʼ yaʼdahná hazʼąąniʼígíí éí Naabeehó bikéyah náátsʼíílid binaaztʼiʼígíí yiniikáá góneʼ naalnish (áádóó yiiłnaalnish). Oltáji beeʼhazʼáanii beeʼdaʼiinishígíí ałdóʼ yikʼiʼ déízį́į́h, áádóó beeʼhazʼáanii bee hidiʼdoolnaałígíí ałdóʼ yikʼiʼ déízį́į́h. Navajo Nation Board of Education bimission éí naasgo Naabeehó ʼoodaʼhołʼááhígíí doo beeʼnaasgo ooldaʼígíí dóó beeʼoonish doolééł yikʼiʼ déízį́į́h. Ninadizíʼgo ałtsé Nidaʼiinish góneʼ tsin neʼheeshjíí yaʼdahná hazʼąąniʼígíí ałah naadlééh.


Nuvola apps kdict.pngNaaltsoos bitsʼą́ą́dóó ééhózinii

  1. ^ The American Indian and Alaska Native Population: 2000 Census 2000 Brief. 2002-02-01
  2. ^ Kelley, Klara B. & Harris Francis. Navajo sacred places. Indiana Uni. Press. Bloomington: 1994. p169.
  3. ^ 3.0 3.1 Where Navajo Tales, and Rugs, Are Woven. Mulvihill, Keith in New York Times. June 12, 2009.
  4. ^ Triefeldt, L. People & Places. Quill Driver. Sanger (bikin), Akééháshį́į́h Hahoodzo: 1960- naaltsoos 62n.
  5. ^ Shepardson, Mary. Navajo ways in government: a study in political process. American Anthropological Association; 1963. p11.
  6. ^ Linford, Laurance D. Navajo Places: History, Legend, Landscape. University of Utah Press. Áshįįh biiʼtó: 2000.
  7. ^ 7.0 7.1 7.2 Wilkins, D. The Navajo Political Experience. Diné College Press. Tséhílį́(Tsaile): 1999.
  8. ^ 1934: 100,000 dibé; 150,000 tłʼízí: Locke, Raymond F. The Book of the Navajo. Mankind Pub. Los Angeles:1976. p445f
  9. ^ 1933: 1,053,498 dibé > 1946: 449,000 dibé:Wilkins, D. The Navajo Political Experience. Diné College Press. Tséhílį́ (Tsaile): 1999. p85
  10. ^ Wilkins, D. The Navajo Political Experience. Diné College Press. Tséhílį́(Tsaile): 1999. AppendixA, p203ff
  11. ^ Naabeehó binaatʼáanii biweb site
  12. ^ Navajo Nation Government. 4th Ed. Naabeehó biWááshindoon. Tégháhoodzání: 1998.
  13. ^ Pasternak, Judy. "A peril that dwelt among the Navajos." Los Angeles Times aseezį́ binaaltsoos. Akééháshį́į́h Hahoodzo: Níłchʼitsʼósí 19, 2006.


Blue Glass Arrow.svg Ałdóʼ yídíiłtah...


Web-browser-openclipart.svgBéésh Łichíʼii biyiʼdóó ił Nahazʼą́ baa Haneʼ

NVFA big.svg
NVFA big.svg