Dilzhʼíʼ

"Wikiibíídiiya" bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ
Jump to: navigation, search
dineʼé
Dilzhʼíʼ
Tolkapaya, Yavapé,
Kwevkapaya, Wipukpa
Dilzhʼíʼ bizaad dóó Bilagáana bizaad yee yádaałtiʼ
Hoozdoh Hahoodzodi kéédahatį́
20th century yihah yę́ędą́ą́ʼ tsʼá aalyáígíí átʼé. Kʼáʼ dóó lookʼáá beeʼaalyá.

Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ éí Hoozdoh hahoodzo yiikéʼdaʼhatʼį́ʼ áádóó bitsį́ʼ yishtłizhii dinéʼiʼ átʼé. Áádóó Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ éí Yavapai woolyé, áádóó tʼáá bi éí dį́į́ ałʼą́ą́h átʼé daʼhiikaʼ. Western Yavapai woolyéʼígíí éí "Tolkepaya" woolyéʼgo yééʼadaʼdoojiʼ, áádóó Northern Yavapai woolyéígíí éí "Yavapé" woolyéʼgo yééʼadaʼdoojiʼ, áádóó Southern Yavapai woolyéʼígíí éí "Kwevkepaya" woolyéʼgo yééʼadaʼdoojiʼ, áádóó łaʼ éí "Wipukepa" woolyéʼgo yééʼadaʼdoojiʼ. Akondiʼ tʼáá ałʼąąʼ Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ daʼhiikaiʼnidiʼ, táá ałtsoʼ bizaad, beeʼeʼoolʼį́į́ł, dóó binaʼhagáʼ ałhééłtʼééh. Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ dóó Waalibéí dinéʼiʼ dóó Góóhníinii dóó Athabascan Apache ałdóʼ bizaad ałhééłtʼééh.

Saad "Yavapai" éí ayóʼyaałtʼiʼgo (yaʼdiiłtʼíʼ dinéʼiʼ) oolyéʼ, naaná saadígíí ałdóʼ joohanaaʼéíʼ (joohanaaʼéí dinéʼiʼ) oolyéʼ. Akondiʼ Yuman bizaadjí éí "haʼaʼaah nahosʼahjiʼ dinéʼiʼ kédahatʼííniʼ" jinóoh oolyéʼ.

1800’s biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Bilagáana Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ Apache(s) déíłnííhgo daʼyóʼzhiʼ nitʼééh (Dooʼakwiitʼéígo daʼyózhíʼ), naanáłá éí "Apache-Mohave"; éí doodaiiʼ éí, "Tonto-Apache" daʼnííhgo daʼyózhiʼ (Díí ałdóʼ dooʼakwiitʼéíʼgo daʼyózhíʼ). Tʼáá doo bilagáana nidaʼhánééhdaʼ yę́ędą́ą́ʼ éí Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ kéyah nitsʼáhgo chʼodaʼyoołʼį́į́h nitʼééh: 20,000 naaki dikʼą́ʼ tsin sitʼą́ʼ aniiłtsoʼgo kéyah chʼodaʼyoołʼį́į́h nitʼééh (20,000 mi² / 51,800 km²). Dził Dookʼoʼooskiid siʼąąhniígíí (Kin Łani bigháʼdiʼ) dóó tooʼ nilį́į́hígíí: Colorado woolyéígíí (Kin Lake Havasu City wooléʼgo daʼshijááʼiʼgiʼ bigháʼdiʼ), áádóó tó daʼsiihį́į́hniígíí: Martinez lake woolyéʼgo (Kin Yuma woolyéʼgo daʼshijááʼiʼgiʼ bigháʼdiʼ), áádóó éí Dził Pinal woolyéígíí bigháʼdiʼ (Kin Globe woolyéʼgo daʼshijááʼiʼgiʼ biigháʼdiʼ), akwiihóniiłtsohgo kéyah chʼodaʼyoołʼį́į́h nitʼééh.

Nitʼąąʼ nahané[łahgo áshłééh]

Bitsii yishtłizhi ESh-WBAdi kéédahatínígíí.svg
Bitsįį yishtłizhii Shádiʼááh dóó Eʼeʼaahjí W.B.A.di kéédahatʼínígíí bikéyah
tʼáá dah siʼąą ńtʼę́ę́ʼ beʼelyaaígíí
Dilzhʼiʼ daʼbighan.

Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ éí nidaalzhéé dóó adooleʼéʼ chʼil nidaʼháʼdlééhígíí ałʼgą́ą́ʼ adéíłʼį́į́hgo daʼbichʼiiyą́ʼ nitʼę́ę́h. Naanáłá éí ałtsʼiisigo naayízí, naaʼołí, dóó naadą́ą́ʼ kʼéʼdaʼdi dlééhgo daʼbichʼiyą́ʼ daʼbighán nitʼę́ę́h. Naaná Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ "Tolkepaya" daalyéʼígíí éí dookʼéʼdaʼdi dlééhdaʼ, díí éí adooleʼéʼ nidaʼiinijiʼ binidaʼnishgo yééʼakʼiʼ nidaʼdi kai. "Quechan" dinéʼiʼ (Kééchan dinéʼiʼ) (Yuma, Yuman, Kwtsan, Kwtsaan yééʼadaʼdoojiʼígíí) éí adooleʼéʼ beeʼdahólǫ́ʼgo yaʼnidaʼiiłniʼ nitʼééh. Naaná chʼil biʼneeshchʼiiʼ, áádóó nidiʼyiiliʼ binaaʼ, dóó, tsʼasziʼ bihaskʼaan ałdoʼ daʼbichʼiyąʼgo nidaʼkaiʼ nitʼééh. Tsáʼásziʼ bihashkʼaanígíí tʼáá yéíʼgo daʼbichʼiyąʼgo yaʼnisiidaʼkees nitʼééh. Díí hashkʼaanígíí éí daʼtʼéés; łééʼyiʼgoyaʼ adahasdzą́ʼ adaalyáʼgo, áádóó éí tʼáá aadiʼ ashtʼéʼ naazniilgo adaalnéʼ, haigo iindaʼ dahdąʼ (astʼééʼdaʼ niilį́į́hgo). Naaná atsʼįʼ éí bįįh, gah, gahtsoh, dóó tsídii bideeʼ hólónígíí (quail) déíyąʼgo nidaʼkaiʼ nitʼééh. Áádóó łóóʼ ałdóʼ hádaʼyiiłʼííłgo deiʼyąʼ nitʼééh.

Dilzhʼiʼ dinéʼiʼ bighan éí tsin ałhiidaʼhastʼǫ́ʼgo yiidaʼbighan nitʼééh, bilagáana bizaadjí éí "huts" woolyé, naaná Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ bizaadjí éí "uwas" woolyéʼ. Ocotillo (Aakoʼtiiʼoʼ) bitsin beeʼadaalyá, áádóó shį́ʼgo éí bikʼiʼ daʼazbaal áádóó biyaadę́ę́ʼ éí tʼáá yaʼiichʼiʼgo adaalyá. Haigo éí bikʼiʼ daʼastʼiʼ, nibaal naʼhalingo. Łaʼ Dilzhʼíʼ daʼbighan chʼil dóó tłʼoh bee daʼhashjoolgo bee hooghan adaalyáʼ, áádóó łaʼ éí tsáʼászí bitʼąąʼ beeʼ adaalyáʼ. Naanáłá Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ éí bighan łéézh bee daʼhiishjáá áádóó łaʼ éí tsé biidaʼaʼą́ą́niígíí yiidaʼbighan; éí doodaiiʼ éí, anaasázíʼ bikin yiiniʼda beehah.

Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ éí tʼáá dikwiiʼiʼgo táʼdadinééh nitʼééh, biniináʼígíí éí chʼiyąąn tʼoʼ bigháʼhigo táʼdadiinééh nitʼééh. Dilzhʼíʼ Kwevkepaya woolyéʼígíí tʼéí tʼáá nitsʼááʼgo nitáʼdadiinééh nitʼééh, áádóó shį́ʼgo ałdóʼ Dilzhʼíʼ nitsáágo ałʼhiinidéíkaʼ nitʼééh áádóó éí ałtsá nidaʼanééh nitʼééh.

Dilzhʼíʼ bahané[łahgo áshłééh]

Łichiigo ałhééʼiidzohgo naashchʼą́ą́ígíí éí Dilzhʼiʼ bikéyah, áádóó łeetsogo naʼasdzoígíí éí Dilzhʼiʼ dinéʼiʼ naneeskáádiʼ San Carlosgo.

Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ éí chʼoʼooł / tsin; éí doodaiiʼ éí, naadą́ą́ʼ bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ haazlį́į́ʼ daʼnííhgo badaʼhanéʼ, díí éí kéyah alyáá yę́ędą́ą́ʼ. Áádóó díí éí "Montezuma Well" bigáádiʼ akwii tʼéigo Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ haazlį́į́. Akondiʼ nidaʼałkaaʼiʼ adaʼniihgo éí Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ "Patayan" bitsʼą́ą́ʼdę́ę́ʼ yiikah, áádóó éí tooʼ nilʼį́į́niígíí: Colorado woolyéʼígíí bitsʼą́ą́ʼdę́ę́ʼgo nidaʼhaznáʼ. 1300 AD biyihah yę́ędą́ą́ʼ akwiidzágiʼ átʼé daʼniʼ nidaʼałkaaʼiʼ.

Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ "Wipukepa" dóó "Yavapé" woolyéʼígíí éí Góóhníinii dóó Waalibéí dinéʼiʼ yiiłchʼooni daʼniilį́į́h nitʼééh (łahdiʼ), áádóó chʼóʼdaholʼį́į́hgo dabighan. Áádóó tʼáá doo ałchʼįʼ nidaazbaaʼdaʼ.

Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ "Wipukepa" dóó "Kwevkepaya" woolyéʼígíí éí ałchʼooni daʼniilį́į́h nitʼééh, naaná Dziłghą́ʼiʼ ałdóʼłádiʼ yiiłchʼooni daʼniilį́į́h łééh. Díí tʼáá táágo Naakétłʼáhí / Kétłʼáhí dinéʼiʼ anaa déíłnii nitʼééh, áádóó ałchʼį́ʼ nidaʼdibaah nitʼééh. Akóndiʼ Dziłgháʼiʼ dóó Dilzhʼíʼ diné nidabaahgo tsʼiiłgo akʼiʼdaʼnidaʼałjáʼ nitʼééh. Áádóó Naakétłʼáhí / Kétłʼáhí hosh aditsahiitsoh bineestʼą́ʼ nidaʼyiilá yiniiyé Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ bikéyah yiikʼiʼjiʼgo nidaʼdiinééh áádóó tʼáá éí biniiná anaa naʼhódlééh nitʼééh.

Akéédiʼ Dilzhʼíʼ dóó Naakétłʼáhí / Kétłʼáhí ałchʼįʼ ałchʼį́ʼ nidaazbaaʼígíí éí Biʼantʼąąʼtsózí 1857 biyihah yę́ędą́ą́ʼ (Bilagáanajiʼ éí Colorado-Gila River alliances yiiłniigo yozhí); díí éí 100 anéélʼąąhgo Dilzhʼíʼ, Quechan dóó Mohave dinéʼiʼ nidaʼbaahígíí ałhiikaigo Naakétłʼáhí / Kétłʼáhí yiichʼįʼ yiichʼįʼ nidaazbaaʼ. Díí éí "Pima Butte" (Kétłʼáhí bitsé) biighádiʼ ahótʼį́į́hdiʼ. Į́į́dą́ą́ Naakétłʼáhí / Kétłʼáhí bikʼéʼ hódeisdlį́įʼ. Áádóó éí bikʼiʼjįʼ iindaʼ, Naakétłʼáhí / Kétłʼáhí Wááshindoon bisiláołtsooí bibeeʼeldǫǫh dóó bilį́į́ baʼdaʼiisniilgo iinda Mohave dóó Quechan yiʼkʼéʼ daʼdeisdlį́į́ʼ.

Naakáí łibáʼiʼ naaskáí[łahgo áshłééh]

1583 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Naakáí łibáʼiʼ "Antonio de Espejo" woolyéʼgo naʼazhʼéézh (Naakáí Łibáʼiʼ bikéyah / Dibé diníí bikéyahdę́ę́ʼ naʼgháágo), díí éí Mingus Dził naʼhósʼáʼdiʼ Dilzhʼíʼ yiitáá naayáʼ. Áádóó Oozéí / Ayahkinii éí hóʼį́į́hgo ah yiigááłgo bikéʼnaʼasdéí, díí Naakáí łibáʼiʼ éí óola haʼdéíni tʼáágo naakáí. Nitʼę́ę́h aadi Dilzhʼíʼ béesh łichiiʼiiʼ tʼéiyá hadéígéédiʼlágo aadi yéékáí. 1598 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Naakáí łibáʼiʼ "Marcos Farfán de los Godas" woolyéʼgo Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ bikéyahdi táá naʼdiiyáʼ, áádóó éí Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ "cruzados" yiiłniigo yoozhíʼ (Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ bitaagiʼ ałnaago daʼasdzoʼgo nidakaigo biniiná). Áádóó éí 1598 dóó 1604–5 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Naakáí łibáʼiʼ "Juan de Oñate" woolyéʼgo Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ bikéyah bikáágo táá naadiʼéézh, díí éí Akééháshį́į́h hahoodzo (tó nitʼéél) bikʼíʼjigo atiin háí deizʼį́į́ʼ yiiniyéʼ. Áádóó díí táágo Naakáí łibáʼiʼ naaskáí áádóó éí naakidi neeznaadiin nahaigo iindaʼ bilagáanałá naʼnadzá.

Dilzhʼiʼ dinéʼiʼ áádóó tʼáá binizingo kédaʼhatʼíʼ, bilagáana doo bitaa hólǫ́ go, kóndiʼ bilagáana binaalyéʼiʼ daʼnedeiʼhiígíí chódaʼyoołʼį́ʼ. Díí éí łį́į́ naʼniilkáádigiʼ kʼédaʼdiilyé biłnaʼanish, beeʼnaʼanishʼíʼ, áádóó beeʼeldǫǫh bilagáana bitsʼą́ą́hdę́ę́ʼ daʼnedeiʼhiígíí chódaʼyoołʼį́ʼ. Naaná Oodlaniʼjiʼ binaʼantin ałdóʼłá daʼyoosdlą́ą́d. 1600–1700 biyihah yę́ędą́ą́ʼ áádóó 1700–1800 biyihah yę́ędą́ą́ʼ łóódtsoh nidaasnii áádóó 25% bigháágo Dilzhʼiʼ dinéʼiʼ bitsʼiis adein dazlį́į́h. Naaná nidaʼdiibahgo ałdóʼ łahgo átʼéego adaʼaałʼį́ʼ daazlį́į́h, ałtsé éí doo naaldloohshii doo deinʼį́į́hdaʼ nitʼę́ę́h, áádóó bílaʼashdlaʼí ałdóʼ dooyiisnááh andaʼyiilʼį́į́hdaʼ nitʼę́ę́h. Naakétłʼáhí / Kétłʼáhí yiikʼiʼjigo nidaʼdiibahgo bílaʼashlaʼiʼ yiisnááh andáʼyį́į́hígíí éí naaltéʼ nilį́į́hgo naʼhaniih, Naakai bichʼį́ʼ. Díí éí Naakáí dinéʼiʼ bikin naazhjáágo bílaʼashdlaʼí nidaʼhaniih, áádóó éí biniidináʼ adooleʼéʼ baʼdahaaniił.

Bilagáana nidaʼ hanę́ę́h[łahgo áshłééh]

1820’s biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí bilagáana chaaʼ haʼdaalzhééʼiʼígíí Dilzhʼiʼ dinéʼiʼ bikéyahjįʼ chʼiʼ naʼhaazná, díí éí tó daʼnilį́į́hgo niʼdaalzhéé: Salt, Gila, dóó Bill Williams Rivergoná. 1829 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Hastiin Biʼééʼ Łichíiʼii dóó Hastiin Ewing Young Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ bikéyahdi łį́į́ biłnaaskáí, íídą́ą́ tʼáá akwii tłʼéʼ Dilzhʼíʼ baʼtį́į́h nakáágo łįįʼ dóó dzaanéézłá bitsʼáh naaztséédiʼ, áádóó beeʼódleehí ałdóʼ beeʼneestʼį́į́h.

Naaltsoos Saani Guadalupe-Hidalgo (Treaty) woolyégo hadiilyá doo bikʼiʼjiʼ Wááshindoon bisiláołtsooí Dilzhʼí dinéʼiʼ bikéyahjiʼ chʼíʼdahanééhgo yanidiikai. 1849 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Óola hadeilį́į́h Akééháshį́į́h hahoodzodi, iidą́ą́ bilagáana akwíidi mííl shį́į́h chʼiʼdaʼhazná Dilzhʼí bikéyah bikáágo. Akwii tʼéínidiʼ Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ doo bilagáana yitʼáájiʼ nidaʼkaidaʼniitʼę́ę́h.

1852 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Wááshindoon bisiláołtsooí dóó Dilzhʼíʼ ałchʼíʼ nidaazbaaʼ, díí éí Dilzhʼíʼ Tolkepaya daalyéígíí Quechan dinéʼiʼ yiiłʼałhiidiikáí. Díí éí tó Colorado woolyéʼígíí tséʼna ninahdaʼał oołgo yééʼakiʼniidikáí nitʼééh, bilagáana agáá daʼhódeistʼą́ʼ. Díí éí bilagáana sééshį́į́hgo biniiná, Wááshindoon bisiláołtsooí yiilʼááhdiʼ. Siláołtsooí Major Samuel Heintzelman woolyégo Wááshindoon daʼbiłʼááhdiʼ.

1851 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí bilagáana "Oatman" dalyééhgo Dilzhʼíʼ bikʼiʼdaʼhiizná, áádóó éí Hastiin Royse Oatman dóó yiiłʼííná ííłʼííniʼígíí sééshį́į́h. Baʼałchʼinii táágo asdahaaskáí: Ashkii Lorenzo woolyéʼígíí áádóó atʼééké naakigo biʼooʼ. Atʼééd Olive dóó Mary Ann éí bidiisnááh áádóó Naaltéʼ nilį́į́hgo naʼhaasniih Mojaves bichʼį́ʼ. Díí éí naaltsoos bee nidaʼneezdéíʼ: "Captivity of the Oatman Girls" woolyé naaltsoos.

1863 biyihahgo éí bilagáana óola hadeilį́į́h Lynx Creekdi (Kʼad kin Prescott daʼshijaaʼígíí, Hoozdoh hahoodzodi), áádóó éí bilagáana nidaʼhanę́ę́hgo yaʼniidikáí. Díí éí Hassayampa dóó Agua Fria Tó nilį́į́h naʼhosʼą́ą́ʼdiʼ. Áádóó éí Fort Whipple woolyégo ałdóʼ aalyá.

Hoozdoh hahoodzodi bilagáana nidaʼhanę́ę́hígíí biniʼdahʼatʼáʼ[łahgo áshłééh]

Tʼááchʼil 1863 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Dilzhʼíʼ Tolkepaya woolyéígíí, aadę́ę́ Hastiin naagáágo Quashackama woolyégo. Hoozdoh Hahoodzojiʼ bitsį́ʼ yishtłizhii biłnaʼanish yaʼdahnaʼhaaztʼą́ą́niígíí, yiiłʼałhiikáí. Díí éí bilagáana Hastiin Charles Poston, dóó Naakétłʼáhí dinéʼiʼ, Moháábii dinéʼiʼ, dóó Chemehuevi dinéʼiʼ yiiłʼałhiikáí áádóó éí ałhiiłnaʼanish dóó chiidaʼhojoolʼį́į́h doolééł biniiyé. Díí éí Fort Yuma hoolyédi kin daʼshijááʼiʼdi ahótʼį́į́hdiʼ. Kóhnidiʼ díí ałgáádeitʼáániígíí éí Wááshindoondę́ę́ʼ doo naaltsoos bikʼíʼniʼiitʼą́ą́hdaʼ (Wááshindoondi bee hazʼáanii ádeiłʼíníígíí doo yeeʼlą́ʼ daʼaslį́į́hdaʼ).

Akʼóhnidiʼ díí ałgáádeitʼááhniígíí bilagáana dooyiikʼéʼdaʼhoołʼį́į́hdaʼ, áádóó bilagáana Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ nahjiʼ adaʼhiidoonééł daʼnį́į́hgo yiniidaʼhóʼáah. Áádóó Wááshindoongo ałdóʼ akwiitʼéigo naaltsoos ninahdeiłtsoos. Naaná Prescottdi Kin daʼshijááígíí binaaltsoos haʼhiindeiʼígíí "Arizona Miner" woolyéígíí, bikáaʼgi díí átʼéego naaltsoos bikáaʼgi saad daʼshijáá: "Ałtsoʼ naaztséédijiʼ tʼéiyá yáʼátʼééh, tsʼį́į́łgo alyáágo tʼéiyá."

Hastiin Braatz woolyéígíí bahanéʼ, "Niłchʼiʼtsoh 1864 yę́ędą́ą́ʼ éí Fort Whippledę́ę́ʼ (present day location of VA Hospital in Prescott, AZ) siláołtsooí Dilzhʼíʼ Yavapé woolyéʼígíí yiikʼiʼdaʼhiiznágo Dilzhʼíʼ dį́į́ tsʼáhdahgo naaztséédi áádóó tsootsʼiidgo éí beʼaldǫǫh bikʼaʼ habiizkaal." Áádóó Yas Niłtʼéés biyiiyiʼ yiidziił góneʼ, éí siláołtsooí Fort Whippledę́ę́ʼígíí Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ yiikʼiʼdahiizná naaná. Áádóó iidą́ą́ naadiin tséébii naaztséédi áádóó Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ binaatʼaanii Hoseckrua dóó Hastiin John Dunn séésgį́į́h (Hastiin John Dunn éí Wááshindoondę́ę́ʼ Bitsį́ʼ yishtłizhii yiiłnaalnishí nilį́į́hgo yiniiyé naagáá nitʼééh).

1864 biyihahgo éí Hastiin John Goodwin, (Hoozdoh hahoodzo binaatʼaanii ałtsé abiʼdiilyáʼígíí) anį́į́hlá, "tʼáá ałtsoʼ Bitsį́ʼ yishtłizhii Hoozdoh hahoodzo biyiiʼ góneʼ kéídaʼhótʼį́ʼniígíí kéyah báhahoodzogo adoolnį́į́ł." Áádóó tʼáá éí biyihah biyiiʼ Wááshindoon bisiláołtsooí adaʼdiinį́į́hdiʼ, "Díí Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ dóó Dziłghą́ʼiʼ dinéʼiʼ bitáágiʼ hastóí dóó ashiiké danilį́į́hniígíí haʼdaʼąąntʼáágo bee aldǫǫh bee bitáá dooldǫǫł; anaaʼ daʼniilį́į́hniígíí biniiná, áádóó ááhooshtʼįįhígíí éí doo bitáá dooldǫǫłdaʼ."

Áádóó tʼáá doonizáá naʼhalzhííshiʼ, Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ binaatʼaaniiłá séésyį́į́h. Áádóó éí biniiná hóóchįįdiʼgo Dilzhʼíʼ bilagáana tsin naabąąs yéédeikááʼiʼgiʼ yiikʼiʼdaʼ hiiznáʼ. Áádóó éí ahótʼį́į́hdiʼ doobikʼiʼjiʼ atiin daʼdeilkáál. Áádóó éí Wááshindoon bisiláołtsooí adaʼdiinį́į́hdiʼ, "Tʼáá ałtso Dilzhʼíʼ / bitsʼį́ʼ daashtłʼizhígíí danilį́į́hígíí éí anaaʼ daʼnilį́į́h. Áádóó ałtsó nááztséédigo tʼéiyá."

Niłchʼiʼtsoh 1872 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Hastiin Colonel George Crook woolyéʼgo Dziłgą́ʼiʼ nidaʼałkááhigiʼ chóʼyoosʼį́į́hdiʼgo Dilzhʼíʼ Hastiin Kwevkepaya woolyégo hainééztʼąąʼ, áádóó tsékooh Salt River Canyon hoolyéedi tséʼáán góneʼ nidaʼbiilkááhígíí yikʼiʼdaskai (Bilagáana bizaadjí tséʼáán Skeleton Cave woolyé). Díí Hastiin Kwevkepaya éí bilagáana yikʼiʼjiʼ nidiʼbaaʼgo hóółchįįhdi. Niłchʼiʼtsoh 28go yoołkááłgo Hastiin Captain William Brown dóó neeznaadiin Naakétłʼáhí / Kétłʼáhí nidaʼałkááhiʼ, Hastiin Kwevkepaya doo 110 Dilzhʼíʼ bikéíʼnidaʼkaiígíí yikʼiʼdaʼhiizná. Áádóó aadi daʼhééldon, áádóó bee aldǫǫh bikʼaʼ tsé bitsʼáh daʼhaaltááłígíí Dilzhʼíʼ akwiiné nidaʼniitʼinígíí naaztséédiʼ. Áádóó tsé bidááhdę́ę́ʼ éí siláołtsooí tsé adaʼadah yiismaas Dilzhʼíʼ tséyaʼ nidaʼnitʼį́ʼígíí yiikʼiʼjiʼ. Ałtso bikʼiʼ déísdeigo éí tʼáá naadiin Dilzhʼíʼ yiidziiʼ, łáhjiʼ éí ałtso naaztséédiʼ. Áádóó daʼdziiʼígíí éí Camp Grantdi awáalya naʼhaaztʼááʼgo alyá. Áádóó éí Dilzhʼíʼ dinéʼiʼłágo nidahkáígíí Wááshindoon bisiláołtsooí yichʼiʼ ááhooshtʼįįh, díí éí kin Camp Verdedi yiikáí (Tʼąąchil 06, 1873go yoołkááłgo Dilzhʼíʼ Wááshindoon yaʼadahdeistʼąąʼ).

1925 biyihahgo éí Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ Fort McDowelldę́ę́ʼ nidaʼkáíʼígíí dóó Maricopa County Siláo, Dilzhʼíʼ tsékoohdi naaztséédiʼ yééhbitsʼin ninaʼdah yiisdláá, áádóó hajóóʼoʼ yooʼáándaalyá tʼáá Fort McDowell cemeterydi.

1886 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Dilzhʼíʼ nidaʼałkááhiʼ Wááshindoon bisiláołtsooí yikaa iijéé, díí éí Chíshí dinéʼiʼ haʼdeintʼáágo áádóó Maʼii Ashkii haʼdaalzhééhgo.

Kʼad Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ biniʼdahaasdzo[łahgo áshłééh]

Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ doo Dziłghą́ʼiʼ Camp Verdejiʼ bikéyahígíí[łahgo áshłééh]

Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ dóó Dziłghą́ʼiʼ dinéʼiʼ binaʼhaasdzoígíí éí Camp Verde Reservation woolyéʼgo aalyáʼ. Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ tó yaʼnidaʼaazgééd daʼdáʼákʼéhgo áádóó éí akǫǫʼ tó bee nidaʼąnyéézh biniiyéʼ. Áádóó ashdlaʼ tsin sitʼą́ʼ anzááhgo tó yaʼnidaʼaazgééd (8 km). Áádóó bilagáana bikʼéhgo nidaʼanishígíí dóó tʼáádi bilagáana bitsį́ʼ yishtłizhii yiiłniʼdaalnishígíí doo bił yáʼadahtʼééhgo Wááshindoongo naaltsoos hádeiʼdiilá. Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ yikʼiʼjiʼ daʼnilį́į́hgo. Áádóó Camp Verde Reservationgiʼ kéyahígíí bilagáana baʼdeitʼąąʼ, áádóó Woozhchʼiid 1875 biyiiʼ Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ ałgáániʼ bidéélkáádiʼ áádóó éí San Carlosgo bidiʼnéélkáádiʼ. 180 tsin sitʼą́ʼ anzáádiʼ Camp Verde dóó San Carlosjiʼ (290 km). Neeznaadiin Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ neeznáá bidiʼnoolkááłgo.

1900’s biyihahgo éí Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ San Carlos Reservationdę́ę́ʼ yooʼandah yiintʼį́į́hgo Camp Verdejiʼ ninaʼhaazhjéé. Áádóó 1910 biyihahgo éí 40 acresgo kéyah baʼnideitʼą́ʼ (161,874 m²), áádóó éí bikʼiʼjiʼ éí 248 acres kéyah baʼnidaʼdeitʼą́ʼ (1,003,620 m²). Naakigo ałʼąąh hazʼąąhgiʼ kéyah Middle Verde Indian Reservation woolyégo aalyá. Áádóó 1937 biyihahgo díí naakigo kéyah anideitʼąąhniígíí éí bizhiʼ łahgo oolyégo alʼááh, áádóó kéyahígíí ałdóʼ ałhiihíídzo. Azhíʼígíí éí Camp Verde Yavapai-Apache tribe aalyá, áádóó naasdiʼ iindaʼ Yavapai-Apache Nation woolyégo aalyá. Diishjíʼdiʼ éí Yavapai-Apache bikéyah 665 acres aniiłtso (2.7 km²) áádóó dį́į́ ałʼąąhgo kéyah daʼnaazniil.

Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ Prescottji bikéyahígíí[łahgo áshłééh]

Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ Prescottji bikéyahígíí éí 1935 biyihah yę́ędą́ą́ʼ kéyah baʼnideitʼą́ʼ. Ałtsé éí kéyah 75 acres aniiłtsogo baʼnideitʼą́ʼ (300,000 m²). Díí kéyah éí Fort Whipple siʼąąh nitʼę́ę́hígíí Dilzhʼíʼ kéyah banideitʼą́ʼ. Áádóó 1956 biyihahgiʼ éí kéyah 1,320 acres aniiłtsogo (5 km²) kéyah binaaneidzo.

Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ Fort McDowelljiʼ bikéyahígíí[łahgo áshłééh]

Naakétłʼáhí-Dilzhíʼí Hoozdohdi.svg

1903 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Theodore Roosevelt Fort McDowellgiʼ kéyah siʼąąhniígíí Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ yédiníʼąąh, díí kéyah éí 40 tsin sitʼą́ʼ dikʼą́ʼ aniiłtso (100 km²). Áádóó 1910 biyiiʼ yiihahgo éí Wááshindoondę́ę́ʼ bitsį́ʼ yishtłizhii yiiłniʼ daalnishígíí éí Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ yiikʼiʼjiʼ daʼdeisnish. Díí kéyah bikáaʼgi Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ łáhjigo nidaʼdoonééł, bilagáana baʼhwiidoo aał daʼniihgo yiniidaʼhoʼááh. Nitʼééh Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ Fort McDowellgi daʼbighanígíí éí yiichʼááʼ niikai, áádóó Wááshindoondi bee hazʼáanii ádeiłʼíníígíí yiʼdahgiʼ niikaigo doodaiiʼ áádóó doo akwii tʼéídaʼ daniihgo naaltsoos nideistsooz. Áádóó éí aadi Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ daʼhóneisná (Bikʼiʼjiʼ niniʼkę́ę́z).

Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ bikéyah (Verde Valley), 2009 biyihahgo éélkid.



Blue Glass Arrow.svg Ałdóʼ yídíiłtah...


Web-browser-openclipart.svgBéésh Łichíʼii biyiʼdóó ił Nahazʼą́ baa Haneʼ