Dilzhʼíʼ
''Wikipedia'' bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ
 |
|
Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ éí Hoozdoh hahoodzo yiikéʼdaʼhatʼį́ʼ adóó bitsį́ʼ yishtłizhii dinéʼiʼ atʼéʼ. Adóó Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ éí Yavapai woolyé, adóó tʼáá bi éí dį́į́ ałʼą́ą́h atʼéʼ daʼhiikaʼ. Western Yavapai woolyéʼígíí éí "Tolkepaya" woolyéʼgoʼ yééʼadaʼdoojiʼ, adóó northern Yavapai woolyéígíí éí "Yavapé" woolyéʼgoʼ yééʼadaʼdoojiʼ, adóó southern Yavapai woolyéʼígíí éí "Kwevkepaya" woolyéʼgoʼ yééʼadaʼdoojiʼ, adóó łá éí "Wipukepa" woolyéʼgoʼ yééʼadaʼdoojiʼ. Akondiʼ tʼáá ałʼąąʼ Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ daʼhiikaiʼnidiʼ, táá ałtsoʼ bizaad, beeʼeʼoolʼį́į́ł, dóó binaʼhagáʼ ałhééłtʼééh. Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ dóó Waalibéí dinéʼiʼ dóó Góóhniinii dóó Athabascan Apache ałdóʼ bizaad ałhééłtʼééh.
Saad "Yavapai" éí ayóʼyaałtʼiʼgoʼ (yaʼdiiłtʼíʼ dinéʼiʼ) oolyéʼ, naaná saadígíí ałdóʼ joohanaaʼéíʼ (joohanaaʼéí dinéʼiʼ) oolyéʼ. Akondiʼ Yuman bizaadjiʼ éí "haʼaʼaah nahosʼahjiʼ dinéʼiʼ kédahatʼííniʼ" jinóoh oolyéʼ.
1800’s biyiihah yéédą́ą́ éí Bilagaaná Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ Apache(s) déíłnííhgoʼ daʼyóʼzhiʼ nitʼééh (Dooʼakwiitʼéígoʼ daʼyózhíʼ), naanáłá éí "Apache-Mohave"; éí doodaʼ éí, "Tonto-Apache" daʼnííhgoʼ daʼyózhiʼ (Díí ałdóʼ dooʼakwiitʼéíʼgoʼ daʼyózhíʼ). Tʼáá doo bilagaaná nidaʼhánééhdaʼ yéédą́ą́ éí Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ kéyah nitsʼáhgoʼ chʼodaʼyoołʼį́į́h nitʼééh: 20,000 naaki dikʼą́ʼ tsin sitʼą́ʼ aniiłtsoʼgoʼ kéyah chʼodaʼyoołʼį́į́h nitʼééh (20,000 mi² / 51,800 km²). Dził Dookʼoʼooskiid siʼąąhniígíí (Kin Łani bigháʼdiʼ) dóó tooʼ nilį́į́hígíí: Colorado woolyéígíí (Kin Lake Havasu City wooléʼgoʼ daʼshijááʼiʼgiʼ bigháʼdiʼ), adóó tó daʼsiihį́į́hniígíí: Martinez lake woolyéʼgoʼ (Kin Yuma woolyéʼgoʼ daʼshijááʼiʼgiʼ bigháʼdiʼ), adóó éí Dził Pinal woolyéígíí bigháʼdiʼ (Kin Globe woolyéʼgoʼ daʼshijááʼiʼgiʼ biigháʼdiʼ), akwiihóniiłtsohgoʼ kéyah chʼodaʼyoołʼį́į́h nitʼééh.
bikáaʼgi hólónígíí |
[łahgo áshłééh] Nitʼąąʼ nahané
Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ éí nidaalzhéé dóó adooleʼéʼ chʼil nidaʼháʼdlééhígíí ałʼgą́ą́ʼ adéíłʼį́į́hgoʼ daʼbichʼiiyą́ʼ nitʼę́ę́h. Naanáłá éí ałtsʼiisigoʼ naayízí, naaʼołí, dóó naadą́ą́ʼ kʼéʼdaʼdi dlééhgoʼ daʼbichʼiyą́ʼ daʼbighán nitʼę́ę́h. Naaná Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ "Tolkepaya" daalyéʼígíí éí dookʼéʼdaʼdi dlééhdaʼ, díí éí adooleʼéʼ nidaʼiinijiʼ binidaʼnishgoʼ yééʼakʼiʼ nidaʼdi kai. "Quechan" dinéʼiʼ (Kééchan dinéʼiʼ) (Yuma, Yuman, Kwtsan, Kwtsaan yééʼadaʼdoojiʼígíí) éí adooleʼéʼ beeʼdahólǫ́ʼgoʼ yaʼnidaʼiiłniʼ nitʼééh. Naaná chʼil biʼneeshchʼiiʼ, adóó nidiʼyiiliʼ binaaʼ, dóó, tsʼasziʼ bihaskʼaan ałdoʼ daʼbichʼiyąʼgoʼ nidaʼkaiʼ nitʼééh. Tsáʼásziʼ bihashkʼaanígíí tʼáá yéíʼgoʼ daʼbichʼiyąʼgoʼ yaʼnisiidaʼkees nitʼééh. Díí hashkʼaanígíí éí daʼtʼéés; łééʼyiʼgoyaʼ adahasdzą́ʼ adaalyáʼgoʼ, adóó éí tʼáá aadiʼ ashtʼéʼ naazniilgoʼ adaalnéʼ, haigoʼ iindaʼ dahdąʼ (astʼééʼdaʼ niilį́į́hgoʼ). Naaná atsʼįʼ éí bįįh, gah, gah tsoh, dóó tsʼiʼdiʼ bideiʼ hólǫ́ʼígíí (quail) déíyąʼgoʼ nidaʼkaiʼ nitʼééh. Adóó łóóʼ ałdóʼ hádaʼyiiłʼííłgoʼ deiʼyąʼ nitʼééh.
Dilzhʼiʼ dinéʼiʼ bighan éí tsin ałhiidaʼhastʼǫ́ʼgoʼ yiidaʼbighan nitʼééh, bilagaaná bizaadji éí "huts" woolyé, naaná Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ bizaadjiʼ éí "uwas" woolyéʼ. Ocotillo (Aakoʼtiiʼoʼ) bitsin beeʼadaalyá, adóó shį́ʼgoʼ éí bikʼiʼ daʼazbaal adóó biyaadę́ę́ éí tʼáá yaʼiichʼiʼgoʼ adaalyá. Haigoʼ éí bikʼiʼ daʼastʼiʼ, nibaal naʼhalingoʼ. Łáʼ Dilzhʼíʼ daʼbighan chʼil dóó tłʼoh bee daʼhashjoolgoʼ bee hooghan adaalyáʼ, adóó łá éí tsáʼászí bitʼąąʼ beeʼ adaalyáʼ. Naanáłá Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ éí bighan łéézh bee daʼhiishjáá adóó łá éí tsé biidaʼaʼą́ą́niígíí yiidaʼbighan; éí doodaʼ éí, anaasázíʼ bikin yiiniʼda beehah.
Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ éí tʼáá dikwiiʼiʼgoʼ táʼdadinééh nitʼééh, biniináʼígíí éí chʼiyąąn tʼoʼ bigháʼhigoʼ táʼdadiinééh nitʼééh. Dilzhʼíʼ Kwevkepaya woolyéʼígíí tʼéí tʼáá nitsʼááʼgoʼ nitáʼdadiinééh nitʼééh, adóó shį́ʼgoʼ ałdóʼ Dilzhʼíʼ nitsáágoʼ ałʼhiinidéíkaʼ nitʼééh adóó éí ałtsá nidaʼanééh nitʼééh.
[łahgo áshłééh] Dilzhʼíʼ bahané
Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ éí chʼoʼooł / tsin; éí doodaʼ éí, naadą́ą́ʼ bitsʼą́dę́ę́ Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ haazlį́į́ʼ daʼnííhgoʼ badaʼhanéʼ, díí éí kéyah alyáá yéédą́ą́. Adóó díí éí "Montezuma Well" bigáádiʼ akwii tʼéígoʼ Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ haazlį́į́. Akondiʼ nidaʼałkaaʼiʼ adaʼniihgoʼ éí Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ "Patayan" bitsʼąąʼdę́ę́ yiikah, adóó éí tooʼ nilʼį́į́niígíí: Colorado woolyéʼígíí bitsʼąąʼdę́ę́goʼ nidaʼhaznáʼ. 1300 AD biyiihah yéédą́ą́ akwiidzágiʼ atʼéʼ daʼniʼ nidaʼałkaaʼiʼ.
Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ "Wipukepa" dóó "Yavapé" woolyéʼígíí éí Góóhniinii dóó Waalibéí dinéʼiʼ yiiłchʼooni daʼniilį́į́h nitʼééh (łahdiʼ), adóó chʼóʼdaholʼį́į́hgoʼ dabighan. Adóó tʼáá doo ałchʼįʼ nidaazbaaʼdaʼ.
Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ "Wipukepa" dóó "Kwevkepaya" woolyéʼígíí éí ałchʼooni daʼniilį́į́h nitʼééh, naaná Dziłghą́ʼiʼ ałdóʼłádiʼ yiiłchʼooni daʼniilį́į́h łééh. Díí tʼáá táágoʼ Naakétłʼáhí / Kétłʼáhí dinéʼiʼ anaa déíłnii nitʼééh, adóó ałchʼį́ʼ nidaʼdibaah nitʼééh. Akóndiʼ Dziłgháʼiʼ dóó Dilzhʼíʼ dinéʼ nidabaahgoʼ tsʼiiłgoʼ akʼiʼdaʼnidaʼałjáʼ nitʼééh. Adóó Naakétłʼáhí / Kétłʼáhí hosh aditsáhii tsoh bineestʼą́ʼ nidaʼyiilá yiniiyé Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ bikéyah yiikʼiʼjiʼgoʼ nidaʼdiinééh adóó tʼáá éí biniiná anaa naʼhódlééh nitʼééh.
Akéédiʼ Dilzhʼíʼ dóó Naakétłʼáhí / Kétłʼáhí ałchʼįʼ ałchʼį́ʼ nidaazbaaʼígíí éí Biʼantʼąąʼtsózí 1857 biiyihah yéédą́ą́ (Bilagaanájiʼ éí Colorado-Gila River alliances yiiłniigoʼ yozhí); díí éí 100 anéélʼąąhgoʼ Dilzhʼíʼ, Quechan dóó Mohave dinéʼiʼ nidaʼbaahígíí ałhiikaigoʼ Naakétłʼáhí / Kétłʼáhí yiichʼįʼ yiichʼįʼ nidaazbaaʼ. Díí éí "Pima Butte" (Kétłʼáhí bitsé) biighádiʼ ahótʼį́į́hdiʼ. Į́į́dą́ą́ Naakétłʼáhí / Kétłʼáhí bikʼéʼ hódeisdlį́įʼ. Adóó éí bikʼiʼjįʼ iindaʼ, Naakétłʼáhí / Kétłʼáhí Wááshindoon bisilaołtsoosi bibeʼaldǫǫh dóó bilį́į́ baʼdaʼiisniilgoʼ iinda Mohave dóó Quechan yiʼkʼéʼ daʼdeisdlį́į́ʼ.
[łahgo áshłééh] Naakáí łibáʼiʼ naaskáí
1583 biyiihah yéédą́ą́ éí Naakáí łibáʼiʼ "Antonio de Espejo" woolyéʼgoʼ naʼazhʼéézh (Naakáí Łibáʼiʼ bikéyah / Dibé diníí bikéyahdę́ę́ʼ naʼgháágoʼ), díí éí Mingus Dził naʼhósʼáʼdiʼ Dilzhʼíʼ yiitáá naayáʼ. Adóó Oozéí / Ayahkinii éí hóʼį́į́hgoʼ ah yiigááłgoʼ bikéʼnaʼasdéí, díí Naakáí łibáʼiʼ éí óola haʼdéíni tʼáágoʼ naakáí. Nitʼę́ę́h aadi Dilzhʼíʼ béesh łichiiʼiiʼ tʼéíyáʼ hadéígéédiʼlágoʼ aadi yéékáí. 1598 biyiihah yéédą́ą́ éí Naakáí łibáʼiʼ "Marcos Farfán de los Godas" woolyéʼgoʼ Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ bikéyahdiʼ táá naʼdiiyáʼ, adóó éí Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ "cruzados" yiiłniigoʼ yoozhíʼ (Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ bitaagiʼ ałnaagoʼ daʼasdzoʼgoʼ nidakaigoʼ biniiná). Adóó éí 1598 dóó 1604-5 biyiihah yéédą́ą́ éí Naakáí łibáʼiʼ "Juan de Oñate" woolyéʼgoʼ Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ bikéyah bikáágoʼ táá naadiʼéézh, díí éí Akééháshį́į́ hahoodzo (tó nitʼéél) bikʼíʼjigoʼ atiin háí deizʼį́į́ʼ yiiniyéʼ. Adóó díí táágoʼ Naakáí łibáʼiʼ naaskáí adóó éí naakidiʼ neeznaadiin nahaigoʼ iindaʼ bilagaanáłá naʼnadzá.
Dilzhʼiʼ dinéʼiʼ adóó tʼáá binizingoʼ kédaʼhatʼíʼ, bilagaaná doo bitaa hólǫ́ goʼ, kóndiʼ bilagaaná binaalyéʼiʼ daʼnedeiʼhiígíí chódaʼyoołʼį́ʼ. Díí éí łį́į́ naʼniilkáádigiʼ kʼédaʼdiilyé biłnaʼanish, beeʼnaʼanishʼíʼ, adóó beʼaldǫǫh bilagaaná bitsʼą́ą́hdę́ę́ daʼnedeiʼhiígíí chódaʼyoołʼį́ʼ. Naaná Oodlaniʼjiʼ binaʼantin ałdóʼłá daʼyoosdlą́ą́d. 1600-1700 biyiihah yéédą́ą́ adóó 1700-1800 biyiihah yéédą́ą́ łóódtsoh nidaasnii adóó 25% bigháágoʼ Dilzhʼiʼ dinéʼiʼ bitsʼiis adein dazlį́į́h. Naaná nidaʼdiibahgoʼ ałdóʼ łahgoʼ atʼéʼgoʼ adaʼaałʼį́ʼ daazlį́į́h, ałtsé éí doo naaldloohshii doo deinʼį́į́hdaʼ nitʼę́ę́h, adóó bilaʼashdlaʼiʼ ałdóʼ dooyiisnááh andaʼyiilʼį́į́hdaʼ nitʼę́ę́h. Naakétłʼáhí / Kétłʼáhí yiikʼiʼjigoʼ nidaʼdiibahgoʼ bilaʼashlaʼiʼ yiisnááh andáʼyį́į́hígíí éí naaltéʼ nilį́į́hgoʼ naʼhaniih, Naakai bichʼį́ʼ. Díí éí Naakáí dinéʼiʼ bikin naazhjáágoʼ bilaʼashdlaʼiʼ nidaʼhaniih, adóó éí biniidináʼ adooleʼéʼ baʼdahaaniił.
[łahgo áshłééh] Bilagaaná nidaʼ hanę́ę́h
1820ʼs biyiihah yéédą́ą́ éí bilagaaná chaaʼ haʼdaalzhééʼiʼígíí Dilzhʼiʼ dinéʼiʼ bikéyahjįʼ chʼiʼ naʼhaazná, díí éí tó daʼnilį́į́hgoʼ niʼdaalzhéé: Salt, Gila, dóó Bill Williams Rivergoná. 1829 biyiihah yéédą́ą́ Hastiin biʼééʼ łichiʼiiʼ dóó Hastiin Ewing Young Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ bikéyahdiʼ łį́į́ biłnaaskáí, íídą́ą́ tʼáá akwii tłʼéʼ Dilzhʼíʼ baʼtį́į́h nakáágoʼ łįįʼ dóó dzanéézłá bitsʼáh naaztséédiʼ, adóó beeʼódleehiʼ ałdóʼ beeʼneestʼį́į́h.
Naaltsoos Saani Guadalupe-Hidalgoʼ (Treaty) woolyégoʼ hadiilyá doo bikʼiʼjiʼ Waashindoon bisilaołtsooí Dilzhʼí dinéʼiʼ bikéyahjiʼ chʼíʼdahanééhgoʼ yanidiikai. 1849 biyiihah yéédą́ą́ éí [Óola]] hadeilį́į́h Akééháshį́į́ hahoodzodi, iidą́ą́ bilagaaná akwii damiil shį́į́h chʼiʼdaʼhazná Dilzhʼí bikéyah bikáágoʼ. Akwii tʼéínidiʼ Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ doo bilagaaná yitʼáájiʼ nidaʼkaidaʼniitʼę́ę́h.
1852 biyiihah yéédą́ą́ éí Waashindoon bisilaołtsooí dóó Dilzhʼíʼ ałchʼíʼ nidaazbaaʼ, díí éí Dilzhʼíʼ Tolkepaya daalyéígíí Quechan dinéʼiʼ yiiłʼałhiidiikáí. Díí éí tó Colorado woolyéʼígíí tséʼna ninahdaʼał oołgoʼ yééʼakiʼniidikáí nitʼééh, bilagaaná agáá daʼhódeistʼą́ʼ. Díí éí bilagaaná sééshį́į́hgoʼ biniiná, Waashindoon bisilaołtsooí yiilʼááhdiʼ. Silaołtsooí Major Samuel Heintzelman woolyégoʼ Waashindoon daʼbiłʼááhdiʼ.
1851 biyiihah yéédą́ą́ éí bilagaaná "Oatman" dalyééhgoʼ Dilzhʼíʼ bikʼiʼdaʼhiizná, adóó éí Hastiin Roys Oatman dóó yiiłʼííná ííłʼííniʼígíí sééshį́į́h. Baʼałchʼinii táágoʼ asdahaaskáí: Ashkii Lorenzo woolyéʼígíí adóó atʼééké naakigoʼ biʼooʼ. Atʼééd Olive dóó Mary Ann éí bidiisnááh adóó Naaltéʼ nilį́į́hgoʼ naʼhaasniih Mojaves bichʼį́ʼ. Díí éí naaltsoos bee nidaʼneezdéíʼ: "Captivity of the Oatman Girls" woolyé naaltsoos.
1863 biyiihahgoʼ éí bilagaaná óola hadeilį́į́h Lynx Creekdiʼ (Kʼad kin Prescott daʼshijaaʼígíí, Hoozdoh hahoodzodiʼ.), adóó éí bilagaaná nidaʼhanę́ę́hgoʼ yaʼniidikáí. Díí éí Hassayampa dóó Agua Fria Tó nilį́į́h naʼhosʼą́ą́ʼdiʼ. Adóó éí Fort Whipple woolyégoʼ ałdóʼ aalyá.
[łahgo áshłééh] Hoozdoh hahoodzodiʼ bilagaaná nidaʼhanę́ę́hígíí biniʼdahʼatʼáʼ
Tʼááchʼil 1863 biyiihah yéédą́ą́ éí Dilzhʼíʼ Tolkepaya woolyéígíí, aadę́ę́ Hastiin naagáágoʼ Quashackama woolyégoʼ. Hoozdoh Hahoodzojiʼ bitsį́ʼ yishtłizhii biłnaʼanish yaʼdahnaʼhaaztʼą́ą́niígíí, yiiłʼałhiikáí. Díí éí bilagaaná Hastiin Charles Poston, dóó Naakétłʼáhí dinéʼiʼ, Moháábii dinéʼiʼ, dóó Chemehuevi dinéʼiʼ yiiłʼałhiikáí adóó éí ałhiiłnaʼanish dóó chiidaʼhojoolʼį́į́h doolééł biniiyé. Díí éí Fort Yuma hoolyédiʼ kin daʼshijááʼiʼdiʼ ahótʼį́į́hdiʼ. Kóhnidiʼ díí ałgáádeitʼáániígíí éí Wááshindoondę́ę́ doo naaltsoos bikʼíʼniʼiitʼą́ą́hdaʼ (Wááshindoondi bee hazʼáanii ádeiłʼíníígíí doo yeeʼlą́ʼ daʼaslį́į́hdaʼ).
Akʼóhnidiʼ díí ałgáádeitʼááhniígíí bilagaaná dooyiikʼéʼdaʼhoołʼį́į́hdaʼ, adóó bilagaaná Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ nahjiʼ adaʼhiidoonééł daʼnį́į́hgoʼ yiniidaʼhóʼáah. Adóó Wááshindoongoʼ ałdóʼ akwiitʼéígoʼ naaltsoos ninahdeiłtsoos. Naaná Prescottdiʼ Kin daʼshijááígíí binaaltsoos haʼhiindeiʼígíí "Arizona Miner" woolyéígíí, bikáágiʼ díí atʼéʼgoʼ naaltsoos bikáágiʼ saad daʼshijáá: "Ałtsoʼ naaztséédijiʼ tʼéíyá yáʼátʼééh, tsʼį́į́łgoʼ alyáágoʼ tʼéíyaʼ."
Hastiin Braatz woolyéígíí bahanéʼ, "Niłchʼiʼtsoh 1864 yéédą́ą́ éí Fort Whippledę́ę́ (present day location of VA Hospital in Prescott, AZ) silaołtsooí Dilzhʼíʼ Yavapé woolyéʼígíí yiikʼiʼdaʼhiiznágoʼ Dilzhʼíʼ dį́į́ tsʼáhdahgoʼ naaztséédi adóó tsootsʼiidgoʼ éí beʼaldǫǫh bikʼaʼ habiizkaal." Adóó Yas Niłtʼéés biyiiyiʼ yiidziił gonéʼ, éí silaołtsooí Fort Whippledę́ę́ígíí Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ yiikʼiʼdahiizná naaná. Adóó iidą́ą́ naadiin tséébii naaztséédi adóó Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ binaatʼaanii Hoseckrua dóó Hastiin John Dunn séésgį́į́h (Hastiin John Dunn éí Wááshindoondę́ę́ Bitsį́ʼ yishtłizhii yiiłnaalnishí nilį́į́hgoʼ yiniiyé naagáá nitʼééh).
1864 biyiihahgoʼ éí Hastiin John Goodwin, (Hoozdoh hahoodzo binaatʼaanii ałtsé abiʼdiilyáʼígíí) anį́į́hlá, "tʼáá ałtsoʼ Bitsį́ʼ yishtłizhii Hoozdoh hahoodzo biyiiʼ gonéʼ kéídaʼhótʼį́ʼniígíí kéyah báhahoodzogoʼ adoolnį́į́ł." Adóó tʼáá éí biyiihah biyiiʼ Wááshindoon bisilaołtsooí adaʼdiinį́į́hdiʼ, "Díí Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ dóó Dziłghą́ʼiʼ dinéʼiʼ bitáágiʼ hastóí dóó ashiiké danilį́į́hniígíí haʼdaʼąąntʼáágoʼ bee aldǫǫh bee bitáá dooldǫǫł; anaaʼ daʼniilį́į́hniígíí biniiná, adóó ááhooshtʼįįhígíí éí doo bitáá dooldǫǫłdaʼ."
Adóó tʼáá doonizáá naʼhalzhííshiʼ, Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ binaatʼaaniiłá séésyį́į́h. Adóó éí biniiná hóóchįįdiʼgoʼ Dilzhʼíʼ bilagaaná tsin naabąąs yéédeikááʼiʼgiʼ yiikʼiʼdaʼ hiiznáʼ. Adóó éí ahótʼį́į́į́hdiʼ doobikʼiʼjiʼ atiin daʼdeilkáál. Adóó éí Wááshindoon bisilaołtsooí adaʼdiinį́į́hdiʼ, "Tʼáá ałtso Dilzhʼíʼ / bitsʼį́ʼ daashtłʼizhígíí danilį́į́hígíí éí anaaʼ daʼnilį́į́h. Adóó ałtsó nááztséédigoʼ tʼéíyá."
Niłchʼiʼtsoh 1872 biyiiah yéédą́ą́ éí Hastiin Colonel George Crook woolyéʼgoʼ Dziłgą́ʼiʼ nidaʼałkááhigiʼ chóʼyoosʼį́į́hdiʼgoʼ Dilzhʼíʼ Hastiin Kwevkepaya woolyégoʼ hainééztʼąąʼ, adóó tsékooh Salt River Canyon hólyéédiʼ tséʼáán goné nidaʼbiilkááhígíí yikʼiʼdaskai (Bilagaaná bizaadji tséʼáán Skeleton Cave woolyé). Díí Hastiin Kwevkepaya éí bilagaaná yikʼiʼjiʼ nidiʼbaaʼgoʼ hóółchįįhdiʼ. Niłchʼiʼtsoh 28goʼ yoołkááłgoʼ Hastiin Captain William Brown dóó neeznaadiin Naakétłʼáhí / Kétłʼáhí nidaʼałkááhiʼ, Hastiin Kwevkepaya doo 110 Dilzhʼíʼ bikéíʼnidaʼkaiígíí yikʼiʼdaʼhiizná. Adóó aadi daʼhééldon, adóó bee aldǫǫh bikʼaʼ tsé bitsʼáh daʼhaaltááłígíí Dilzhʼíʼ akwiiné nidaʼniitʼinígíí naaztséédiʼ. Adóó tsé bidááhdę́ę́ éí silaołtsooí tsé adaʼadah yiismaas Dilzhʼíʼ tséyaʼ nidaʼnitʼį́ʼígíí yiikʼiʼjiʼ. Ałtso bikʼiʼ déísdeigoʼ éí tʼáá naadiin Dilzhʼíʼ yiidziiʼ, łáhjiʼ éí ałtso naaztséédiʼ. Adóó daʼdziiʼígíí éí Camp Grantdi awaalyá naʼhaaztʼááʼgoʼ alyá. Adóó éí Dilzhʼíʼ dinéʼiʼłágoʼ nidahkáígíí Wááshindoon bisilaołtsooí yichʼiʼ ááhooshtʼįįh, díí éí kin Camp Verdedi yiikáí (Tʼąąchil 06, 1873goʼ yoołkááłgoʼ Dilzhʼíʼ Wááshindoon yaʼadahdeistʼąąʼ).
1925 biyiihahgoʼ éí Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ Fort McDowelldę́ę́ nidaʼkáíʼígíí dóó Maricopa County Silao, Dilzhʼíʼ tsékoohdiʼ naaztséédiʼ yééhbitsʼin ninaʼdah yiisdláá, adóó hajóóʼoʼ yooʼáándaalyá tʼáá Fort McDowell cemeterydiʼ.
1886 biyiihah yéédą́ą́ éí Dilzhʼíʼ nidaʼałkááhiʼ Wááshindoon bisilaołtsooí yikaa iijéé, díí éí Chíshí dinéʼiʼ haʼdeintʼáágoʼ adóó Maʼii Ashkii haʼdaalzhééhgoʼ.
[łahgo áshłééh] Kʼad Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ biniʼdahaasdzo
[łahgo áshłééh] Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ doo Dziłghą́ʼiʼ Camp Verdejiʼ bikéyahígíí
Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ dóó Dziłghą́ʼiʼ dinéʼiʼ binaʼhaasdzoígíí éí Camp Verde Reservation woolyéʼgoʼ aalyáʼ. Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ tó yaʼnidaʼaazgééd daʼdáʼákʼéhgoʼ adóó éí akǫǫʼ tó bee nidaʼąnyéézh biniiyéʼ. Adóó ashdlaʼ tsin sitʼą́ʼ anzááhgoʼ tó yaʼnidaʼaazgééd (8 km). Adóó bilagaaná bikʼéhgoʼ nidaʼanishígíí dóó tʼáádiʼ bilagaaná bitsį́ʼ yishtłizhii yiiłniʼdaalnishígíí doo bił yáʼadahtʼééhgoʼ Wááshindoongoʼ naaltsoos hádeiʼdiilá. Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ yikʼiʼjiʼ daʼnilį́į́hgoʼ. Adóó Camp Verde Reservationgiʼ kéyahígíí bilagaaná baʼdeitʼąąʼ, adóó Woozhchʼiid 1875 biyiiʼ Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ ałgáániʼ bidéélkáádiʼ adóó éí San Carlosgoʼ bidiʼnéélkáádiʼ. 180 tsin sitʼą́ʼ anzáádiʼ Camp Verde dóó San Carlosjiʼ (290 km). Neeznaadiin Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ neeznáá bidiʼnoolkááłgoʼ.
1900’s biyiihahgoʼ éí Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ San Carlos Reservationdę́ę́ yooʼandah yiintʼį́į́hgoʼ Camp Verdejiʼ ninaʼhaazhjéé. Adóó 1910 biyiihahgoʼ éí 40 acresgoʼ kéyah baʼnideitʼą́ʼ (161, 874 m²), adóó éí bikʼiʼjiʼ éí 248 acres kéyah baʼnidaʼdeitʼą́ʼ (1,003,620 m²). Naakigoʼ ałʼąąh hazʼąąhgiʼ kéyah Middle Verde Indian Reservation woolyégoʼ aalyá. Adóó 1937 biyiihahgoʼ díí naakigoʼ kéyah anideitʼąąhniígíí éí bizhiʼ łáhgoʼ oolyégoʼ alʼááh, adóó kéyahígíí ałdóʼ ałhiihíídzo. Azhíʼígíí éí Camp Verde Yavapai-Apache tribe aalyá, adóó naasdiʼ iindaʼ Yavapai-Apache Nation woolyéʼgoʼ aalyá. Diishjíʼdiʼ éí Yavapai-Apache bikéyah 665 acres aniiłtso (2.7 km²) adóó dį́į́ ałʼąąhgoʼ kéyah daʼnaazniil.
[łahgo áshłééh] Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ Prescottji bikéyahígíí
Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ Prescottji bikéyahígíí éí 1935 biyiihah yéédą́ą́ kéyah baʼnideitʼą́ʼ. Ałtsé éí kéyah 75 acres aniiłtsogoʼ baʼnideitʼą́ʼ (300,000 m²). Díí kéyah éí Fort Whipple siʼąąh nitʼę́ę́hígíí Dilzhʼíʼ kéyah banideitʼą́ʼ. Adóó 1956 biyiihahgiʼ éí kéyah 1,320 acres aniiłtsogoʼ (5 km²) kéyah binaaneidzo.
[łahgo áshłééh] Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ Fort McDowelljiʼ bikéyahígíí
1903 biyiihah yéédą́ą́ éí Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Theodore Roosevelt Fort McDowellgiʼ kéyah siʼąąhniígíí Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ yédiníʼąąh, díí kéyah éí 40 tsin sitʼą́ʼ dikʼą́ʼ aniiłtso (100 km²). Adóó 1910 biyiiʼ yiihahgoʼ éí Wááshindoondę́ę́ bitsį́ʼ yishtłizhii yiiłniʼ daalnishígíí éí Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ yiikʼiʼjiʼ daʼdeisnish. Díí kéyah bikaagiʼ Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ łáhjigoʼ nidaʼdoonééł, bilagaaná baʼhwiidoo aał daʼniihgoʼ yiniidaʼhoʼááh. Nitʼééh Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ Fort McDowellgi daʼbighanígíí éí yiichʼááʼ niikai, adóó Wááshindoondiʼ bee hasʼaanii adeiłiniígíí yiʼdahgiʼ niikaigoʼ doodaʼ adóó doo akwii tʼéídaʼ daniihgoʼ naaltsoos nideistsooz. Adóó éí aadi Dilzhʼíʼ dinéʼiʼ daʼhóneisná (Bikʼiʼjiʼ niniʼkę́ę́z).
Ałdóʼ yídíiłtah...
 |
|
Linksígíí (tłʼóoʼdi siʼánígíí)
